Timothy Leary — życie, eksperymenty z psylocybiną i dziedzictwo, które trwa do dziś

Był akademikiem z Harvardu, który stał się symbolem kontrkultury. Prowadziłl eksperymenty naukowe z psylocybiną na więźniach i studentach teologii, zanim ktokolwiek poważnie myślał o terapeutycznym potencjale psychodelików. Uciekł z więzienia, był ścigany przez FBI, a prezydent Nixon nazwał go „najniebezpieczniejszym człowiekiem w Ameryce”. Poeta Allen Ginsberg widział w nim natomiast „bohatera amerykańskiej świadomości”.

Timothy Leary to jedna z najbardziej niejednoznacznych postaci w historii psychodelicznej nauki — i jedna z tych, których wpływu na współczesne badania nad psylocybiną nie sposób zignorować.

Wczesne lata i droga do Harvardu

Timothy Francis Leary urodził się 22 października 1920 roku w Springfield w stanie Massachusetts. Dzieciństwo spędził samotnie, pochłaniając książki. Jako nastolatek stracił ojca, który opuścił rodzinę — matka samotnie wychowywała Timothyego, który od najmłodszych lat wykazywał skłonności do przekraczania granic.

Edukacja Leary’ego to osobna, barwna historia. Uczęszczał do College of the Holy Cross, następnie do West Point Military Academy, skąd został usunięty, a później studiował na Uniwersytecie Alabamy. Ostatecznie, po służbie wojskowej podczas II wojny światowej, uzyskał doktorat z psychologii klinicznej na Uniwersytecie Kalifornijskim w Berkeley w 1950 roku.

W 1959 roku Leary dołączył do wykładowców Harvardu jako lektor psychologii klinicznej. Był już wówczas uznanym badaczem — jego wczesne prace koncentrowały się na interpersonalnych wymiarach osobowości i diagnozie zaburzeń. Nikt wówczas nie przypuszczał, w jakim kierunku potoczy się jego kariera.

Meksyk 1960 — spotkanie, które zmieniło wszystko

W sierpniu 1960 roku Leary pojechał do Cuernavaca w Meksyku. Tam, za sprawą kolegi Anthony’ego Russo, po raz pierwszy spożył grzyby psylocybinowe. W 1965 roku Leary powiedział, że nauczył się więcej o swoim mózgu i jego możliwościach w ciągu pięciu godzin po zażyciu grzybów niż przez poprzednie 15 lat studiów i badań naukowych.

Impulsem, który skierował jego uwagę w stronę psychodelicznych grzybów, był artykuł R. Gordona Wassona opublikowany w 1957 roku w magazynie Life — opisujący rytualne zastosowanie psylocybinowych grzybów przez ludność Mazateków w Meksyku. Ten sam Wasson, który jako pierwszy zachodni naukowiec opisał te rytuały światu.

Leary wrócił do Harvardu odmieniony. Był przekonany, że odkrył narzędzie zdolne do fundamentalnej transformacji psychiki człowieka.

Harvard Psilocybin Project — nauka w strefie kontrowersji

Po powrocie z Meksyku Leary założył wspólnie z Richardem Alpertem — późniejszym nauczycielem duchowym Ram Dassem — Harvard Psilocybin Project. Pierwsze badanie objęło 167 uczestników; 75% z nich opisało doświadczenie jako przyjemne, 69% osiągnęło stan określony jako „wyraźne poszerzenie świadomości”, a 95% zadeklarowało, że doświadczenie zmieniło ich życie na lepsze.

Projekt obejmował kilka znaczących eksperymentów. Jednym z nich był Eksperyment Good Friday (1962) — przeprowadzony przez Waltera Pahnkego pod kierunkiem Leary’ego — w którym grupie studentów teologii podano psylocybinę podczas nabożeństwa wielkopiątkowego. Późniejsze badania potwierdziły, że uczestnicy grupy, która otrzymała psylocybinę, doświadczyli głęboko mistycznych przeżyć, których intensywność utrzymywała się przez lata.

Drugim był głośny Eksperyment w Concord Prison — i tu obraz przestaje być jednoznaczny.

Eksperyment więzienny — triumf czy błąd naukowy?

Eksperyment w Concord Prison prowadzono od 1961 do 1963 roku. Polegał on na podawaniu psylocybiny 32 więźniom w celu oceny, czy doświadczenie psychodeliczne połączone z psychoterapią może zmniejszyć wskaźnik powrotności do przestępstwa.

Leary ogłosił spektakularne wyniki — twierdząc, że wskaźnik powrotności do przestępstwa w grupie badanej spadł dramatycznie w porównaniu z ogólnym wskaźnikiem amerykańskich więźniów wynoszącym około 60%.

Rzeczywistość okazała się bardziej skomplikowana. 34-letnie badanie kontrolne wykazało, że pierwotne twierdzenia o efekcie terapeutycznym były błędne — długoterminowy wskaźnik powrotności do przestępstwa u uczestników badania nie różnił się istotnie od średniej dla innych więźniów z Concord.

Jak podsumował autor badania kontrolnego Rick Doblin: eksperyment Good Friday potwierdził swoją hipotezę badawczą, natomiast eksperyment więzienny — nie. Ta różnica unaocznia przepaść między doświadczeniem religijnym, które może być katalizowane przez substancję, a życiem moralnym, które wymaga znacznie więcej niż jednego doświadczenia.

Sam Leary przyznał później, że kluczem do długoterminowej zmiany byłoby połączenie psylocybiny z kompleksowym programem wsparcia po wyjściu z więzienia — czego nie zdążono wdrożyć przed jego wyrzuceniem z Harvardu.

Odejście z Harvardu i koncepcja set and setting

W maju 1963 roku Harvard zwolnił zarówno Leary’ego, jak i Alperta. Oficjalnym powodem były nieobecności na zajęciach; w tle — presja ze strony rodziców studentów, zarzuty podawania substancji psychoaktywnych studentom wbrew umowie z uczelnią i coraz głośniejszy skandal medialny.

Zanim jednak Leary opuścił mury Harvardu, sformułował koncepcję, która do dziś pozostaje fundamentem psychodelicznych badań klinicznych. 9 września 1961 roku Leary wygłosił na corocznym spotkaniu Amerykańskiego Towarzystwa Psychologicznego referat wprowadzający termin „set and setting” do słownika psychodelicznego.

Set — nastawienie psychiczne, nastrój, oczekiwania, osobowość uczestnika. Setting — fizyczne i społeczne środowisko doświadczenia. Leary argumentował, że oba czynniki determinują charakter i wynik doświadczenia psychodelicznego w stopniu co najmniej równym samej substancji.

Koncepcja set and setting, spopularyzowana przez Leary’ego w 1961 roku, została powszechnie przyjęta przez badaczy terapii psychodelicznej. Dziś jest obowiązkowym elementem każdego klinicznego protokołu badań z psylocybiną — od Johns Hopkins po Imperial College London.

Millbrook i narodziny ikony kontrkultury

Po Harvardzie Leary znalazł nieoczekiwanego mecenasa — spadkobiercy fortuny rodziny Mellon udostępnili mu 64-pokojową posiadłość w Millbrook w stanie Nowy Jork, gdzie kontynuował eksperymenty. Z akademika stał się stopniowo ikoną kontrkultury lat 60.

Na wiecu „Human Be-In” w San Francisco w 1967 roku Leary wygłosił swoje najbardziej znane zdanie: „Turn on, tune in, drop out” — po polsku: włącz się, dostrój, odrzuć. Hasło, które na zawsze wpisało go w historię kontrkultury — i które przez wiele lat skutecznie dyskredytowało go w środowiskach naukowych.

W tym czasie Leary nawiązał kontakt ze środowiskiem artystycznym i intelektualnym. Książka „The Psychedelic Experience” z 1964 roku stała się inspiracją dla piosenki Johna Lennona „Tomorrow Never Knows” na albumie The Beatles „Revolver” z 1966 roku. Lennon napisał też „Come Together” jako piosenkę kampanii wyborczej Leary’ego na gubernatora Kalifornii.

Kłopoty z prawem — areszty, ucieczka, więzienie

Lata 60. i 70. to dla Leary’ego nieustające starcia z wymiarem sprawiedliwości. W czasie szczytu ruchu kontrkultury był aresztowany 36 razy.

Po skazaniu za posiadanie marihuany i osadzeniu w więzieniu w 1970 roku Leary — z pomocą radykalnej organizacji Weather Underground — uciekł z kalifornijskiego zakładu karnego. Zbiegł najpierw do Algierii, gdzie szukał schronienia u Czarnych Panter, potem do Szwajcarii i Afganistanu. W 1973 roku został zatrzymany w Kabulu i deportowany do Stanów Zjednoczonych, gdzie Nixon określił go jako „najniebezpieczniejszego człowieka w Ameryce”. Gubernator Jerzy Brown zwolnił go z więzienia w 1976 roku.

Ostatnie lata i śmierć z klasą

Po wyjściu z więzienia Leary zaangażował się w świat technologii cyfrowej, wykłady i pisarstwo. Fascynowały go transhumanizm, ekspansja kosmiczna i rozszerzanie świadomości przez technologię — widział w tym naturalne przedłużenie swoich wcześniejszych poszukiwań.

W 1995 roku zdiagnozowano u niego nieoperacyjnego raka prostaty. Podszedł do tego z charakterystyczną dla siebie nonszalancją. Powiedział: „Czekam na najbardziej fascynujące doświadczenie w życiu, którym jest umieranie.”

Leary zmarł 31 maja 1996 roku w Beverly Hills. Jego ostatnie słowa, według obecnych przy nim przyjaciół, brzmiały: „Dlaczego nie? Dlaczego nie? Dlaczego nie?„

Dziedzictwo — co Leary zostawił nauce

Ocena Leary’ego nigdy nie była prosta i prosta nie jest do dziś. Z jednej strony — błyskotliwy badacz, który jako jeden z pierwszych rozpoznał terapeutyczny potencjał psylocybiny i sformułował koncepcję set and setting, bez której współczesna psychoterapia psychodeliczna by nie istniała. Z drugiej — człowiek, który swoim medialnym ekshibicjonizmem i hasłem „drop out” na dekady skompromitował poważne badania nad psychodelikami w oczach akademickiego mainstreamu.

Wielu badaczy uważało, że Leary delegitymizował poważne naukowe badania nad substancjami psychodelicznymi. Nie bez powodu: kiedy psychodeliki zostały zakazane w 1970 roku, a finansowanie badań wyschnęło na pokolenie, część środowiska widziała w Learym współodpowiedzialnego za tę katastrofę.

A jednak — dziś, gdy Johns Hopkins publikuje przełomowe badania nad psylocybiną w leczeniu depresji lekoopornej i PTSD, gdy Imperial College London bada mechanizmy neuroplastyczności po psylocybinie, gdy concept „set and setting” jest obowiązkowym elementem każdego protokołu klinicznego — trudno nie dostrzec, że Leary widział właściwe pytania, nawet jeśli jego metody i styl bycia były problematyczne.

Był człowiekiem, który wyprzedził swój czas. I który być może ten czas zaprzepaścił.

Zastrzeżenie prawne

Niniejszy artykuł ma wyłącznie charakter edukacyjny i historyczny. Opisuje życie, działalność naukową oraz kulturowe dziedzictwo Timothy’ego Leary’ego w kontekście historycznym. Treści dotyczące eksperymentów z substancjami psychodelicznymi odnoszą się do wydarzeń historycznych i badań naukowych prowadzonych w określonych realiach prawnych i społecznych XX wieku. Nie stanowią zachęty do naśladowania opisanych działań ani rekomendacji użycia jakichkolwiek substancji. Psylocybina oraz inne substancje psychodeliczne są kontrolowane prawnie w wielu krajach, w tym w Polsce. Autor nie ponosi odpowiedzialności za działania podejmowane przez czytelników na podstawie treści tego artykułu. Treści zawarte w artykule nie stanowią porady prawnej, medycznej ani zachęty do jakiegokolwiek działania.

Często zadawane pytania

Kim był Timothy Leary? Amerykański psycholog, doktor nauk klinicznych z UC Berkeley, wykładowca Harvardu i założyciel Harvard Psilocybin Project. Badacz terapeutycznego potencjału psylocybiny w latach 60., a następnie jedna z ikon kontrkultury. Zmarł w 1996 roku.

Co to jest koncepcja set and setting? Termin spopularyzowany przez Leary’ego w 1961 roku. „Set” oznacza nastawienie psychiczne uczestnika doświadczenia psychodelicznego, „setting” — fizyczne i społeczne środowisko. Oba czynniki są dziś uznawane za kluczowe w protokołach klinicznych terapii psylocybiną.

Czy eksperymenty Leary’ego w Harwardzie były naukowe? Harvard Psilocybin Project zawierał zarówno starannie zaprojektowane badania — jak Eksperyment Good Friday — jak i eksperymenty kwestionowane metodologicznie — jak Eksperyment w Concord Prison, którego pierwotne wyniki 34-letnie badanie kontrolne uznało za błędne. Naukowa wartość projektu była i pozostaje oceniana niejednoznacznie.

Dlaczego Nixon nazwał Leary’ego „najniebezpieczniejszym człowiekiem w Ameryce”? Leary był twarzą ruchu na rzecz legalizacji i popularyzacji psychodelików w szczytowym momencie kontrkultury lat 60. i 70. Nixon, który ogłosił „wojnę z narkotykami”, widział w nim symbol ruchów podważających porządek społeczny.

Jaki jest wpływ Leary’ego na współczesną naukę? Koncepcja set and setting jest dziś standardowym elementem protokołów badań klinicznych z psylocybiną na całym świecie. Leary był też jednym z pierwszych, którzy postulowali kliniczne zastosowanie psylocybiny w psychiatrii — temat, który po dekadach przerwy wrócił jako jeden z najbardziej obiecujących obszarów współczesnych badań nad zdrowiem psychicznym.