Czy psylocybina może naprawić świadomość po urazie mózgu?

Przez lata psychodeliki kojarzyły się głównie z psychiatrią i leczeniem depresji. Dziś naukowcy stawiają znacznie bardziej radykalne pytanie: czy te substancje mogą przywrócić świadomość pacjentom, którzy prawie ją utracili?

Propozycja, która zaskoczyła wszystkich

W czerwcu 2018 roku neuronaukowcy Gregory Scott z Imperial College London i Robin Carhart-Harris, szef Centrum Badań Psychodelicznych tej samej uczelni, pojawili się w Royal Hospital for Neuro-disability w Londynie z bezprecedensową propozycją. Przed grupą około 50 klinicystów i terapeutów, których pacjenci znajdowali się w stanie wegetatywnym lub minimalnej świadomości — schorzeniach określanych wspólnie jako zaburzenia świadomości (ang. disorders of consciousness, DoC) — przedstawili hipotezę: substancje psychodeliczne, w tym LSD i psylocybina (główny składnik psychoaktywny magicznych grzybów), mogą pomóc takim pacjentom poprzez transformacyjne zmiany funkcji mózgu.

Scott przyznał, że nie wiedział, jak tak niekonwencjonalny pomysł zostanie przyjęty.

Sophie Duport, zastępca dyrektora ds. badań w Royal Hospital for Neuro-disability, która była na tym wykładzie, ujęła to tak: „Pierwszą myślą było: 'No wiesz, teoretycznie to nie jest głupi pomysł. Przyjrzyjmy się temu.'”

To zdanie mówi dużo o polu, na którym operują lekarze pracujący z pacjentami w stanie DoC. Mówi przede wszystkim o braku alternatyw.

Stan wiedzy: mózg, który utknął

Zaburzenia świadomości stanowią spektrum. Obejmują śpiączkę, zespół nieodpowiedzialnej czuwania (unresponsive wakefulness syndrome, UWS) oraz stan minimalnej świadomości (minimally conscious state, MCS), które mogą być skutkiem urazów strukturalnych i niestrukturalnych mózgu — urazów mechanicznych, udaru, niedotlenienia czy infekcji.

Według artykułu źródłowego tego tekstu, szacuje się, że w samych Stanach Zjednoczonych corocznie doznaje urazów mózgu około 2,5 miliona osób, a główną przyczyną są upadki. Dla wielu z nich dostępne terapie — zarówno farmakologiczne, jak i neuroinwazyjne — nie przyniosły ani znaczących, ani trwałych rezultatów w zakresie przywracania świadomości.

„Klinicyści, opiekunowie tych pacjentów, ich rodziny — wszyscy są zdesperowani i szukają czegokolwiek” — mówił Scott.

Złożoność mózgu — klucz do zagadki

Propozycja Scotta i Carhart-Harrisa opierała się na przełomowym badaniu z 2017 roku, opublikowanym przez Schartner i współpracowników. Carhart-Harris i inni neuronaukowcy zbadali wówczas, w jakim stopniu LSD, psylocybina i ketamina czynią ludzki mózg bardziej „złożonym” lub „chaotycznym”.

W neuronaukach „złożoność” oznacza liczbę możliwych wzorców aktywności mózgu w danym przedziale czasu. Jedną z najprostszych metod jej pomiaru jest złożoność Lempel-Ziv (LZC) — miara powtarzalności aktywności mózgu. LZC jest niska podczas znieczulenia ogólnego i w zaburzeniach świadomości, a zmienia się w zależności od etapów snu.

Scott opisuje to intuicyjnie: zdrowy mózg to maszyna, która może uruchamiać wiele różnych programów jednocześnie — ma wysoką złożoność. Mózg zdolny wyłącznie do przełączania między dwoma stanami ma złożoność niską. Podobnie: mózg zdolny do doświadczania pełnego spectrum ludzkich emocji — radości, smutku, lęku, spokoju — jest wysoce złożony. Mózg pacjenta w stanie DoC, unieruchomiony w wąskim wachlarzu reakcji lub pozbawionym ich całkowicie, jest złożony skrajnie nisko.

Odkrycie z 2017 roku wstrząsnęło założeniami naukowców. Anil Seth, badacz świadomości z Uniwersytetu Sussex i współautor badania, ujął to tak: „Byliśmy zafascynowani, bo po raz pierwszy zobaczyliśmy, że wskaźnik przekroczył normalny poziom czuwania.” Innymi słowy: substancje psychodeliczne sprawiły, że mózg stał się bardziej złożony niż podczas zwykłego stanu przytomności.

Mechanizm tego zjawiska pozostaje częściowo niejasny. Psylocybina działa głównie na receptor serotoninowy 5-HT2A i wykazano, że zwiększa złożoność i łączność aktywności mózgu. Neuronaukowcy rozumieją, że receptory 5-HT2A zlokalizowane są w dużej mierze w obrębie sieci trybu domyślnego (default-mode network, DMN) — zespołu połączonych obszarów mózgu kluczowych dla świadomej percepcji własnego „ja”. Jak jednak te drobnoskalowe zdarzenia chemiczne przekładają się na szersze transformacje w doświadczeniu świadomości, pozostaje otwartym pytaniem.

Hipoteza terapeutyczna

Pytanie, które postawili sobie Scott i Carhart-Harris, było proste w sformułowaniu, rewolucyjne w implikacjach: czy można wykorzystać zdolność psychodelików do podwyższania złożoności mózgu u pacjentów w stanie nieodpowiedzialnej czuwania? Czy mogłoby to pomóc przywrócić świadomą percepcję?

Obaj naukowcy opublikowali swoją hipotezę w 2019 roku w Neuroscience of Consciousness (Scott & Carhart-Harris, 2019, DOI: 10.1093/nc/niz003). Zaproponowali zbadanie zdolności psylocybiny do zwiększania świadomej percepcji u pacjentów z zaburzeniami świadomości, konfrontując jednocześnie poważne wyzwania etyczne i praktyczne stojące na drodze do weryfikacji tej hipotezy.

Sześć lat później hipoteza przestała być wyłącznie teoretyczna.

Przełom 2025 roku: pierwszy przypadek na świecie

W marcu 2025 roku w Clinical Neurophysiology ukazał się pierwszy na świecie case report opisujący podanie psylocybiny pacjentce w stanie minimalnej świadomości (MCS+). Badanie przeprowadzili Cardone, Núñez, Alnagger i współpracownicy z Coma Science Group Uniwersytetu w Liège, we współpracy z Carhart-Harrisem (Cardone et al., 2025, DOI: 10.1016/j.clinph.2025.02.264).

Pacjentką była 41-letnia kobieta z diagnozą MCS+ po ciężkim urazie mózgu, który nastąpił ponad rok przed badaniem. Lekarz monitorował jej parametry życiowe, a badacze zbierali dane EEG przed podaniem substancji i po nim — pozwoliło to zmierzyć zmiany złożoności mózgu, mocy widmowej i łączności sieci neuronalnych.

Wyniki były mieszane — i dlatego właśnie są naukowe.

Standardowe skale kliniczne nie wykazały wzrostu repertuaru zachowań świadomych. Jednocześnie zaobserwowano nowe, spontaniczne zachowania wcześniej nienotowane, a złożoność mózgu mierzona wskaźnikiem LZC wzrosła.

Pacjentka uniosła obie nogi i utrzymała je uniesione — choć wcześniej lewą nogę podnosiła, prawej nigdy nie podnosiła bez psylocybiny. Jej opiekun zaobserwował, że oczy i usta były otwarte szerzej niż kiedykolwiek wcześniej. Te zmiany nie były wystarczające, by zmienić jej kategorię diagnostyczną, ale mogą sugerować obecność subiektywnego wewnętrznego doświadczenia — nawet bez weryfikowalnego zachowania zewnętrznego.

Zapis EEG ujawnił uderzające zmiany: znaczący wzrost złożoności Lempel-Ziv, spadek wolnych fal mózgowych oraz wzrost aktywności w zakresie fal gamma. Wzorzec ten odpowiada temu, co obserwuje się u zdrowych uczestników pod wpływem substancji psychodelicznych.

Jedno zastrzeżenie jest istotne: autorzy nie wykluczyli, że psylocybina mogła wywołać stan rozłączonej świadomości, a nie stan nieświadomości. Przyszłe badania powinny lepiej zbadać, które wskaźniki faktycznie pozwalają odróżnić stany świadome od nieresponsywnych.

Złudzenie złotego klucza

Nauka to jedno. Etyka i ludzkie konsekwencje to drugie.

Jenny Kitzinger, współdyrektorka Centrum Badań nad Śpiączką i Zaburzeniami Świadomości Uniwersytetu Cardiff i krewna osoby, która po ciężkim urazie mózgu odzyskała częściową świadomość, przestrzega przed romantyzowaniem tego co oznacza „przebudzenie”.

„Panuje błędne przekonanie, że jeśli znajdziesz 'złoty klucz’ i otworzysz drzwi, pacjent zostanie uwolniony, wróci i będzie mógł dokonywać wyborów oraz komunikować się” — mówi Kitzinger. Rzeczywistość jest znacznie surowsza. Pacjenci, którzy odzyskują pewien poziom świadomości, niemal nigdy nie wracają do swojego dawnego funkcjonowania. Często doświadczają objawów przypominających zaawansowaną demencję: dezorientacji, zagubienia i ogólnego cierpienia.

Z tym obrazem kontrastuje głos Lu Spinney, autorki książki Beyond the High Blue Air — kobiety, która przez pięć lat opiekowała się synem Milesem, który po wypadku snowboardingowym znajdował się w stanie minimalnej świadomości. „Gdyby Miles wciąż żył i nadal był w tym stanie, chciałabym zrobić absolutnie wszystko, co mogłoby mu pomóc” — mówi.

Spinney próbowała wielu terapii, w tym zolpidemu — leku nasennego, który paradoksalnie w wąskiej grupie przypadków na świecie przejściowo przywrócił pewien poziom świadomości. Dla Milesa i wielu podobnych pacjentów ten „cudowny lek” nie zadziałał.

Obydwa głosy — Kitzinger i Spinney — są uprawnione. I obydwa są niezbędne dla każdej rzetelnej dyskusji o psychodelikach w kontekście DoC.

Kwestie etyczne, których nie można pominąć

Andrew Peterson, bioetyk z George Mason University, w artykule opublikowanym w Neuroscience of Consciousness sześć miesięcy po oryginalnej propozycji Scotta i Carhart-Harrisa, szczegółowo omówił wyzwania etyczne związane z tym podejściem.

Najoczywistsze z nich: pacjenci w stanie DoC nie są w stanie wyrazić świadomej zgody na leczenie.

Drugi problem to tzw. „paradoks samoświadomości”: interwencja mogłaby skutecznie podnieść poziom świadomości pacjenta, jednocześnie czyniąc go w pełni zdolnym do uświadomienia sobie swojego położenia. Scott opisuje tę możliwość z niepokojem: „Budzisz kogoś do rzeczywistości, w której minęły dwa lata, jego żona go opuściła, jest sparaliżowany i żywiony przez sondę codziennie.”

Scott zaznacza jednak, że te dylematy etyczne nie są specyficzne dla interwencji psychodelicznych. Eksperymenty z głęboką stymulacją mózgu były już prowadzone bez zgody pacjentów; każda terapia zmierzająca do zmiany poziomu świadomości niesie ryzyko paradoksu samoświadomości. To, co jest specyficzne dla psychodelików, to możliwość „złego tripu” — Peterson określa taki scenariusz jako „koszmarowe przebudzenie”, nie płynny powrót do przytomności.

Autorzy case reportu z 2025 roku zwracają uwagę na kolejny aspekt: pacjentka przyjmowała wiele leków, co zwiększa ryzyko interakcji, w tym potencjalnego zespołu serotoninowego. Przyszłe badania powinny szczególnie uwzględnić ten czynnik u pacjentów z DoC, którzy są z reguły intensywnie leczeni farmakologicznie.

Gdzie jesteśmy dziś

W 2024 roku Cardone i współpracownicy opublikowali w Neuroscience of Consciousness kompleksowy przegląd aktualnego stanu badań i kierunków na przyszłość, aktualizując naukowy dyskurs zapoczątkowany przez Scotta i Carhart-Harrisa. Badacze nie uznali braku wpływu psylocybiny na evoked complexity (PCI — uważaną za złoty standard pomiaru złożoności w DoC) za argument przeciwko całemu podejściu, wskazując że LZC może mierzyć coś innego: bogactwo subiektywnego doświadczenia.

Pole badań nad DoC i psychodelikami przeszło w ciągu sześciu lat od spekulatywnej hipotezy do pierwszego badania na pacjencie. To powolny, ale rzeczywisty postęp.

Narracyjny przegląd z 2025 roku opublikowany w PMC (PMC12190232) konkluduje, że zastosowanie wspomaganej psylocybiny może przynosić korzyści w urazach mózgu poprzez redukcję stanu zapalnego, promowanie neuroplastyczności i neurogenezy oraz łagodzenie towarzyszących zaburzeń nastroju. Autorzy podkreślają jednak konieczność przeprowadzenia szerszych badań klinicznych.

Scott zachowuje ostrożność. Nawet jeśli przyszłe badania uzyskają finansowanie i zezwolenie etyczne, nie jest przekonany, że psychodeliki przywrócą pełną świadomość pacjentom z DoC. Niemniej jednak uważa, że są powody, by próbować. „Jak w przypadku każdej interwencji, może się okazać, że niewielka część pacjentów odniesie korzyści. I to samo w sobie jest wystarczającym powodem, by to zbadać.”

Podsumowanie

Badania nad psylocybiną w zaburzeniach świadomości stoją na pograniczu neurologii, filozofii umysłu i bioetyki. Hipoteza jest naukowo uzasadniona: psychodeliki realnie zwiększają złożoność aktywności mózgu, a złożoność ta jest niezawodnym wskaźnikiem poziomu świadomości. Pierwszy case report na świecie z 2025 roku pokazał, że podanie psylocybiny pacjentce w stanie MCS+ jest wykonalne i prowadzi do mierzalnych zmian neurologicznych.

Czy zmiany te mogą kiedyś przełożyć się na kliniczne przebudzenie? Tego nauka jeszcze nie wie. Ale zaczęła pytać we właściwy sposób.

Artykuł ma charakter edukacyjny i informacyjny. Opisywane badania były prowadzone wyłącznie w kontrolowanych warunkach klinicznych przez licencjonowane instytucje naukowe. Mykoloszka nie zachęca do stosowania substancji kontrolowanych ani działań niezgodnych z obowiązującym prawem polskim.