Psylocybina a choroba afektywna dwubiegunowa — aktualny stan badań (2026)

Choroba afektywna dwubiegunowa to jedno z najtrudniejszych wyzwań współczesnej psychiatrii — nie dlatego, że nie ma leków, ale dlatego, że leki dostępne od dekad często nie wystarczają. Epizody depresyjne w ChAD są częstsze, dłuższe i trudniej poddają się terapii niż mania. Tymczasem standardowe antydepresanty niosą ryzyko wywołania epizodu maniakalnego. To diagnostyczna i terapeutyczna pułapka, w której utknęły miliony pacjentów na całym świecie. W 2024 roku JAMA Psychiatry opublikowała wyniki pierwszego na świecie badania klinicznego psylocybiny w depresji dwubiegunowej. W lutym 2026 roku szerszy kontekst zmienił się radykalnie — syntetyczna psylocybina COMP360 osiągnęła główny punkt końcowy w drugiej z dwóch kluczowych prób fazy III dla depresji lekoopornej, a jej producent złożył wniosek o spotkanie z FDA w sprawie rejestracji leku. Artykuł prezentuje aktualny stan wiedzy na początku 2026 roku — rzetelnie, bez uproszczeń.

Czym jest choroba afektywna dwubiegunowa i dlaczego jej leczenie jest tak trudne

Choroba afektywna dwubiegunowa (ChAD) charakteryzuje się naprzemiennymi epizodami depresji, manii lub hipomanii oraz stanami mieszanymi. Nie jest to jedno zaburzenie — DSM-5 wyróżnia co najmniej dwa główne typy, które różnią się zarówno przebiegiem, jak i odpowiedzią na leczenie.

ChAD typu I obejmuje pełne epizody maniakalne, często wymagające hospitalizacji. ChAD typu II — która stanowiła populację badaną w przełomowym badaniu z 2024 roku — charakteryzuje się częstymi, długotrwałymi epizodami depresyjnymi przerywanymi łagodniejszymi epizodami hipomanii. Z pozoru mniej dramatyczna, w praktyce bywa równie dezorganizująca — a jej leczenie jest gorzej udokumentowane w literaturze naukowej.

Dlaczego standardowe antydepresanty nie rozwiązują problemu

Paradoks leczenia ChAD polega na tym, że narzędzie, po które psychiatrzy sięgają najczęściej w depresji — antydepresanty — jest w kontekście ChAD kontrowersyjne. Wytyczne CANMAT/ISBD jednoznacznie odradzają monoterapię antydepresantami w ChAD typu I. Ryzyko indukcji epizodu maniakalnego (tzw. switch) oraz przyspieszenia cyklowania nastrojów jest realnym zagrożeniem klinicznym, choć jego skala pozostaje przedmiotem naukowych sporów.

W ChAD typu II ryzyko jest niższe — badania wskazują, że przełączenie w epizod maniakalny (nie hipomaniakalny) praktycznie nie występuje w tej populacji. Niemniej dostępne opcje farmakologiczne są ograniczone. Lit, stabilizatory nastroju, atypowe antypsychotyki — każda z tych opcji niesie profil działań niepożądanych i ograniczoną skuteczność w fazie depresji.

Osoby z ChAD spędzają — według danych populacyjnych — około połowy czasu w objawach. Epizody depresyjne są trzykrotnie częstsze niż epizody maniakalne lub hipomaniakalne. To właśnie faza depresyjna generuje największą część niepełnosprawności, obniżenia jakości życia i ryzyka samobójstwa. A właśnie tutaj opcje terapeutyczne są najsłabsze.

Psylocybina w psychiatrii — od kontrowersji do badań klinicznych

Psylocybina to alkaloid indolowy produkowany przez grzyby z rodzaju Psilocybe, w tym przez Psilocybe cubensis. Po podaniu doustnym jest szybko konwertowana w wątrobie do aktywnego metabolitu — psylocyny, która działa jako agonista receptorów serotoninowych, przede wszystkim receptora 5-HT2A.

Psylocybina była intensywnie badana w latach 50. i 60. XX wieku, po czym wraz z zakazem psychodelików w większości krajów praktycznie zniknęła z pola naukowego na kilka dekad. Powrót nastąpił w XXI wieku, głównie za sprawą ośrodków takich jak Johns Hopkins University, Imperial College London i University of California San Francisco.

Mechanizm działania — neuroplastyczność jako klucz

To, co odróżnia psylocybinę od klasycznych antydepresantów, to tempo i mechanizm działania. Standardowe SSRI wymagają tygodni stosowania, zanim pojawi się efekt kliniczny. Psylocybina wykazuje działanie przeciwdepresyjne już po jednorazowym podaniu — i efekt ten utrzymuje się tygodniami lub miesiącami.

Mechanizm jest złożony i wciąż nie do końca poznany. Aktywacja receptora 5-HT2A przez psylocynę uruchamia szlaki sygnalizacji wewnątrzkomórkowej — w tym szlaki BDNF i mTOR — krytyczne dla neuroplastyczności synaptycznej. Badania na modelach zwierzęcych wykazały, że psylocybina indukuje wzrost gęstości kolców dendrytycznych w korze przedczołowej — struktury, która ulega degeneracji w przebiegu przewlekłego stresu i depresji.

Ważne zastrzeżenie naukowe: część badań sugeruje, że efekty neuroplastyczne psylocybiny mogą być częściowo niezależne od aktywacji receptora 5-HT2A — co oznacza, że plastogenny i halucynogenny efekt substancji mogą być rozdzielne mechanistycznie. To otwiera drogę do opracowania niepsychodelicznych analogów o potencjale terapeutycznym, choć ta gałąź badań jest wciąż we wczesnej fazie.

Pierwsze badanie kliniczne psylocybiny w ChAD typu II — wyniki z 2024 roku

W czerwcu 2024 roku JAMA Psychiatry opublikowała wyniki pierwszego na świecie badania klinicznego psylocybiny w leczeniu depresji opornej na leczenie w przebiegu ChAD typu II. Badanie przeprowadzono w Sheppard Pratt Hospital w Baltimore, Maryland.

Metodologia

Badanie miało charakter otwartej próby niezdandomizowanej (open-label nonrandomized trial) — co oznacza, że wszyscy uczestnicy wiedzieli, że otrzymują psylocybinę, i nie było grupy kontrolnej. To istotne ograniczenie metodologiczne, które autorzy sami podkreślają: wyniki muszą być interpretowane jako wstępne i nie mogą być ekstrapolowane na szerszą populację.

W badaniu wzięło udział 15 uczestników w wieku 18–65 lat z potwierdzonym rozpoznaniem ChAD typu II, aktywnym epizodem depresyjnym trwającym ponad 3 miesiące i dokumentowanym brakiem skuteczności co najmniej dwóch wcześniejszych farmakoterapii.

Uczestnicy zostali poproszeni o odstawienie stosowanych leków psychotropowych przed podaniem psylocybiny. Każdy uczestnik wziął udział w co najmniej trzygodzinnym spotkaniu przygotowawczym z terapeutą, a następnie przeszedł 8–9-godzinną sesję podania substancji pod nadzorem dwóch specjalistycznie przeszkolonych terapeutów i lekarza prowadzącego. Po sesji odbyły się trzy godzinne spotkania integracyjne.

Badanie trwało 12 tygodni. Głównym kryterium oceny była Skala Depresji Montgomery-Åsberg (MADRS) — jeden ze standardowych klinicznie walidowanych instrumentów pomiaru nasilenia depresji.

Wyniki

Wyniki były klinicznie znaczące. Trzy tygodnie po podaniu psylocybiny 73% uczestników spełniało kryteria remisji według skali MADRS. Po 12 tygodniach odsetek remisji wyniósł 80%.

Kluczowe z perspektywy bezpieczeństwa: u żadnego uczestnika nie zaobserwowano epizodów psychotycznych. Skala maniakalności Young Mania Rating Scale nie wykazała wzrostu objawów maniakalnych ani hipomaniakalnych. Nie odnotowano przypadków myśli samobójczych związanych z leczeniem. Najczęstszym działaniem niepożądanym był ból głowy, który wystąpił u niewielkiej liczby uczestników.

Badanie zostało sfinansowane przez COMPASS Pathways — firmę farmaceutyczną rozwijającą terapie psylocybiną — co jest istotnym kontekstem przy ocenie wyników.

Jak czytać te dane

80% remisji to liczba, która robi wrażenie. Trzeba ją jednak osadzić w kontekście metodologicznym. Badanie było małe (15 osób), otwarte (brak grupy kontrolnej), nielosowe i krótkotrwałe. Efekt placebo w badaniach psychiatrycznych jest dobrze udokumentowany i może być znaczący. Autorzy badania oraz komentarz redakcyjny JAMA Psychiatry autorstwa Yadena, Gukasyanan i Nayaka jednoznacznie wskazują: te wyniki są obiecujące, ale wymagają potwierdzenia w większych, kontrolowanych, randomizowanych badaniach.

Równolegle UCSF prowadziło niezależne badanie psylocybiny w ChAD II z udziałem 14 uczestników (NCT05065294) — wyniki nie zostały jeszcze opublikowane. Według przeglądu CNS Drugs z stycznia 2026 roku łączna liczba uczestników w opublikowanych próbach klinicznych psylocybiny w ChAD II wynosi około 19 — co pokazuje, jak wczesny jest ten etap badań.

Dlaczego depresja dwubiegunowa to szczególne wyzwanie dla psylocybiny

Psylocybina w depresji jednobiegunowej (MDD) ma znacznie szerszą bazę dowodową — od badań Johns Hopkins po randomizowaną próbę COMPASS Pathways COMP360. W kontekście ChAD sytuacja jest bardziej złożona z kilku powodów.

Po pierwsze, ryzyko wywołania epizodu maniakalnego lub hipomaniakalnego po antydepresancie — włącznie z psylocybiną — jest realnym przedmiotem troski klinicznej. Dotychczasowe dane wstępne sugerują korzystny profil bezpieczeństwa w tym zakresie, ale dane te pochodzą z małych prób bez grup kontrolnych.

Po drugie, ChAD I i ChAD II różnią się istotnie — badanie z Sheppard Pratt dotyczyło wyłącznie ChAD II. Autorzy wprost zaznaczają, że wyników nie można przenosić na populację ChAD I. Konsensus US National Network of Depression Centers z 2025 roku podkreśla, że nie ma żadnych danych dotyczących bezpieczeństwa psylocybiny w ChAD I.

Po trzecie, mechanizm, przez który psylocybina mogłaby wywoływać switch nastrojowy, nie jest dobrze poznany. Klasyczne antydepresanty (SSRI, SNRI) działają przewlekle na układ serotoninowy — psylocybina działa jednorazowo, inaczej i przez inny szlak. Czy ryzyko jest porównywalne, mniejsze, czy większe — tego na razie nie wiadomo.

Dodatkową kwestią nierozwiązaną jest interakcja psylocybiny z lekami stosowanymi standardowo w ChAD — zwłaszcza z litem. Lit jest jednym z podstawowych stabilizatorów nastroju w tej chorobie, a jego potencjalne oddziaływanie z psylocybiną nie zostało dotychczas zbadane klinicznie. To istotna luka, którą muszą wypełnić przyszłe próby.

Kontekst regulacyjny i przełom z 2025–2026 roku

Psylocybina pozostaje substancją kontrolowaną w Polsce i większości krajów. W Australii w 2023 roku zatwierdzono jej zastosowanie w leczeniu depresji lekoopornej i PTSD przez psychiatrów w ściśle regulowanych warunkach — to pierwszy kraj, który wprowadził takie regulacje.

COMP360 — pierwsza psylocybina na progu rejestracji w USA

W czerwcu 2025 roku Compass Pathways ogłosił pozytywne wyniki pierwszej próby fazy III (COMP005) syntetycznej psylocybiny COMP360 w leczeniu depresji lekoopornej (TRD). Pojedyncza dawka 25 mg wykazała wysoce istotną statystycznie redukcję nasilenia objawów na skali MADRS vs placebo po 6 tygodniach (różnica -3,6 punktu, p<0,001).

17 lutego 2026 roku firma ogłosiła pomyślne osiągnięcie głównego punktu końcowego w drugiej z dwóch prób fazy III (COMP006) — tym razem z dwoma dawkami podanymi w odstępie trzech tygodni. Różnica między grupą 25 mg a grupą kontrolną wyniosła -3,8 punktu na MADRS (p<0,001). Łącznie w obu próbach wzięło udział ponad 1000 uczestników.

Compass Pathways planuje złożyć wniosek rejestracyjny NDA do FDA w IV kwartale 2026 roku. COMP360 posiada status Breakthrough Therapy Designation — co przyspiesza ścieżkę regulacyjną, ale nie gwarantuje zatwierdzenia. Jeśli FDA wyrazi zgodę, COMP360 stanie się pierwszym klasycznym psychodelikiem dopuszczonym do obrotu w USA — po ketaminie (Spravato, J&J) zatwierdzonym w 2019 roku.

Niezwykle ważne zastrzeżenie: oba badania fazy III dotyczą depresji lekoopornej (TRD), nie ChAD. Są to różne wskazania kliniczne. Pozytywne wyniki w TRD nie przekładają się automatycznie na bezpieczeństwo i skuteczność w populacji z ChAD — gdzie profil ryzyka (możliwy switch maniakalny, interakcje z litem) jest zasadniczo inny.

ChAD — wciąż wczesna faza

W kontekście ChAD badania pozostają na etapie wstępnym. Łączna liczba uczestników w opublikowanych próbach klinicznych psylocybiny w ChAD II wynosi około 19 (dane z przeglądu CNS Drugs, styczeń 2026). Badanie UCSF (NCT05065294) zbiera dane dotyczące bezpieczeństwa i wykonalności, ale wyniki nie zostały jeszcze opublikowane. Brak jakichkolwiek prób w ChAD I — ta populacja nadal jest wykluczana z badań ze względu na ryzyko wywołania epizodu maniakalnego.

Co wiemy, czego nie wiemy i czego nie powinniśmy zakładać

Nauka jest uczciwa wobec własnych ograniczeń, gdy jest dobrze uprawiana. Na początku 2026 roku bilans wygląda następująco.

Wiemy: psylocybina wykazuje wstępną skuteczność i akceptowalny profil bezpieczeństwa w depresji opornej na leczenie w ChAD II — w małych, otwartych próbach klinicznych (łącznie ~19 uczestników) w wysoce kontrolowanych warunkach.

Wiemy: w szerzej zakrojonych badaniach dotyczących depresji lekoopornej (TRD, nie ChAD) syntetyczna psylocybina COMP360 wykazała wysoce istotną statystycznie skuteczność w dwóch niezależnych próbach fazy III (COMP005 i COMP006, łącznie ponad 1000 uczestników). To znaczący sygnał dla całego kierunku badań.

Wiemy: mechanizm neuroplastyczny psylocybiny różni się od klasycznych antydepresantów — działa szybciej, przez inne szlaki i potencjalnie trwalej. Efekt po jednej lub dwóch dawkach w COMP005 utrzymywał się co najmniej przez 26 tygodni u respondentów.

Nie wiemy: czy wyniki z TRD przekładają się na ChAD — to dwie odrębne populacje z różnym profilem ryzyka. Nie wiemy, czy psylocybina jest bezpieczna w ChAD I. Nie wiemy, jak substancja wchodzi w interakcje z litem i innymi stabilizatorami nastroju stosowanymi standardowo w ChAD. Nie wiemy, jak bezpieczne i skuteczne jest wielokrotne podawanie w tej populacji.

Nie powinniśmy zakładać: że pozytywne wyniki fazy III w TRD oznaczają gotowy lek dla osób z ChAD. Że psylocybina jest bezpieczna poza warunkami klinicznymi dla tej grupy pacjentów. Że każda forma dostępu do psylocybiny jest tożsama z terapią kliniczną.

Informacja prawna

Psilocybe cubensis i wytwarzana przez nią psylocybina są substancjami kontrolowanymi w Polsce. Produkty Mykoloszki mają charakter wyłącznie kolekcjonerski i edukacyjny — nie są przeznaczone do uprawy ani konsumpcji. Mykoloszka nie udziela porad dotyczących nielegalnego zastosowania produktów i nie ponosi odpowiedzialności za ich użycie niezgodne z prawem.

FAQ

Czy psylocybina jest lekiem na chorobę afektywną dwubiegunową? Nie — nie jest zatwierdzonym lekiem w żadnym kraju dla tej wskazówki. Badanie z 2024 roku (JAMA Psychiatry) wykazało obiecujące wyniki w małej grupie pacjentów z ChAD II (~19 uczestników łącznie w dostępnych próbach), ale wyniki te wymagają potwierdzenia w większych, kontrolowanych badaniach.

Czy wyniki badania z Sheppard Pratt dotyczą też ChAD typu I? Nie. Autorzy badania wyraźnie zaznaczają, że wyniki nie mogą być ekstrapolowane na ChAD I. Populacja badana obejmowała wyłącznie osoby z ChAD II. Brak jakichkolwiek danych klinicznych dotyczących psylocybiny w ChAD I — ta populacja jest nadal wykluczana z badań ze względu na ryzyko wywołania epizodu maniakalnego.

Co to jest COMP360 i czy ma związek z ChAD? COMP360 to syntetyczna psylocybina opracowana przez Compass Pathways. W lutym 2026 roku firma ogłosiła pozytywne wyniki drugiej z dwóch prób fazy III — jednak obie dotyczyły depresji lekoopornej (TRD), nie ChAD. To dwa odrębne wskazania kliniczne. COMP360 może stać się pierwszą zarejestrowaną psylocybiną w USA (planowane złożenie NDA w IV kwartale 2026 roku), ale ta rejestracja — jeśli nastąpi — będzie dotyczyć TRD, nie ChAD.

Dlaczego leczenie depresji w ChAD jest trudniejsze niż depresji jednobiegunowej? W ChAD standardowe antydepresanty mogą wywołać epizod maniakalny lub przyspieszyć cyklowanie nastrojów. Opcje farmakologiczne skuteczne w fazie depresyjnej są ograniczone, a wiele badań klinicznych historycznie wykluczało pacjentów z ChAD z prób dotyczących nowych leków.

Czym mechanizm działania psylocybiny różni się od klasycznych antydepresantów? Klasyczne antydepresanty (SSRI, SNRI) działają poprzez przewlekłą modulację dostępności serotoniny w synapsie. Psylocybina działa przez aktywację receptorów 5-HT2A i szlaków neuroplastyczności (BDNF, mTOR), indukując szybką i trwałą reorganizację połączeń synaptycznych — szczególnie w korze przedczołowej. Efekt pojawia się po jednorazowym podaniu i utrzymuje się tygodniami.

Czy psylocybina jest legalna w Polsce? Psylocybina jest substancją kontrolowaną w Polsce i jej posiadanie, wytwarzanie oraz obrót są nielegalne. Badania kliniczne prowadzone są wyłącznie w ramach autoryzowanych prób naukowych, pod ścisłym nadzorem regulacyjnym.

Źródła

1. Aaronson, S. T., van der Vaart, A., Miller, T., et al. (2024). Single-Dose Synthetic Psilocybin With Psychotherapy for Treatment-Resistant Bipolar Type II Major Depressive Episodes. JAMA Psychiatry, 81(6), 555–562. https://doi.org/10.1001/jamapsychiatry.2023.4685
2. Yaden, D. B., Gukasyan, N., & Nayak, S. M. (2024). Editorial: Psilocybin for Bipolar II Depression. JAMA Psychiatry, 81(6), 541–542. https://doi.org/10.1001/jamapsychiatry.2023.4680
3. Ly, C., Greb, A. C., Vargas, M. V., et al. (2018). Psychedelics Promote Structural and Functional Neural Plasticity. Cell Reports, 23(11), 3170–3182. https://doi.org/10.1016/j.celrep.2018.05.022
4. Moliner, R., Girych, M., Brunello, C. A., et al. (2023). Psychedelics promote plasticity by directly binding to BDNF receptor TrkB. Nature Neuroscience, 26, 1032–1041. https://doi.org/10.1038/s41593-023-01316-5
5. Yatham, L. N., et al. (2023). The CANMAT and ISBD Guidelines for the Treatment of Bipolar Disorder: Summary and a 2023 Update of Evidence. Bipolar Disorders. https://doi.org/10.1111/bdi.13291 (PMC11058959)
6. [CNS Drugs review] Psilocybin and Bipolar Depression: Promise and Prudence. CNS Drugs (styczeń 2026). https://doi.org/10.1007/s40263-025-01255-8
7. Compass Pathways — wyniki próby fazy III COMP005 (czerwiec 2025): https://ir.compasspathways.com/News–Events-/news/news-details/2025/Compass-Pathways-Successfully-Achieves-Primary-Endpoint-in-First-Phase-3-Trial-Evaluating-COMP360-Psilocybin-for-Treatment-Resistant-Depression/default.aspx
8. Compass Pathways — wyniki próby fazy III COMP006 (17 lutego 2026): https://ir.compasspathways.com/News–Events-/news/news-details/2026/Compass-Pathways-Successfully-Achieves-Primary-Endpoint-in-Second-Phase-3-Trial-Evaluating-COMP360-Psilocybin-for-Treatment-Resistant-Depression/default.aspx