Enteogen — co naprawdę oznacza to słowo i dlaczego zmienia wszystko?

Kiedy w 2019 roku Oakland w Kalifornii jako jedno z pierwszych miast w USA zdecydowało się zdekryminalizować określone rośliny i grzyby psychoaktywne, do języka amerykańskiego prawa weszło słowo, którego prawnicy wcześniej raczej nie spotykali w aktach miejskich: enteogen.

W dokumentach przedłożonych Radzie Miasta znalazły się nazwy konkretnych gatunków — pejotl i kaktus San Pedro, winorośl i krzew używane do przygotowania ayahuaski, grzyby psylocybinowe, kora korzenia ibogi. Wszystkie zebrane pod jednym terminem. Termin, który dla wielu był nowy, ale za którym stała ponad czterdziestopięcioletnia historia akademickich sporów, kulturowych przemian i głęboko osobistych doświadczeń.

Czym właściwie jest enteogen? Skąd pochodzi to słowo? I dlaczego dziś — w samym centrum renesansu psychodelicznego — nabiera coraz większego znaczenia?

Etymologia, która mówi wszystko

Zacznijmy od podstaw, bo samo słowo jest wyjątkowo precyzyjne. Enteogen pochodzi z greki: en (wewnątrz), theos (bóstwo, boskość) i gen (tworzący, rodzący). Dosłownie: „tworzący boskość wewnątrz”.

To nie jest przypadkowy dobór słów. To świadoma, filozoficzna deklaracja. Substancja enteogenna nie „zaburza” świadomości, nie „wywołuje halucynacji”, nie „symuluje psychozy”. Ona — według tej definicji — otwiera dostęp do czegoś, co już jest wewnątrz. Do boskości, transcendencji, głębszego wymiaru rzeczywistości.

W dokumentach przekazanych Radzie Miasta Oakland rozszerzona definicja mówiła wprost: enteogeny były używane przez rdzennych mieszkańców całego świata od tysięcy lat — do uzdrawiania, zdobywania wiedzy, twórczości i połączenia duchowego. Nauka ostatnich dekad zaczyna potwierdzać przynajmniej część tych właściwości: psylocybina w badaniach klinicznych Johns Hopkins i Imperial College London wykazuje skuteczność w leczeniu depresji opornej na leczenie i PTSD, ayahuaska jest badana w kontekście żałoby i traumy.

Ale enteogen to nie tylko termin naukowy. To słowo polityczne, kulturowe i głęboko ludzkie.

1979 — jak i dlaczego powstało to słowo

Rok 1979. W niewielkim akademickim periodyku Journal of Psychedelic Drugs ukazuje się krótki artykuł zatytułowany po prostu: Entheogens. Jego autorzy to niecodzienna mieszanina: etnobotanik, mykolog, etnomykolog i dwóch klasycystów związanych z Boston University. Część z nich działała całkowicie poza strukturami akademickimi.

Jednym z nich był R. Gordon Wasson — z zawodu bankier, z powołania badacz-samouk, który w latach 50. XX wieku jako pierwszy spopularyzował grzyby psylocybinowe poza społecznością Mazateków z Sierra Mazateca w Meksyku. Jego słynny artykuł w magazynie Life z 1957 roku wprowadził temat rytualnego użycia grzybów psylocybinowych do masowej świadomości zachodniej.

Autorzy artykułu z 1979 roku postawili sobie konkretny cel: znaleźć nowe słowo dla substancji psychoaktywnych używanych w kontekście rytualnym i duchowym. Bo wszystkie istniejące były — ich zdaniem — głęboko wadliwe.

Halucynogen sugerował złudzenia i majaczenie — wartościujący osąd dotyczący percepcji i rzeczywistości.

Psychotomimetyczny — termin stosowany przez psychologów — oznaczał dosłownie „naśladujący psychozę”. Odrzucony z oczywistych powodów.

Psychodeliczny — tu argumentacja była subtelniejsza. Słowo zostało ukute w latach 50. przez psychiatrę Humphry’ego Osmonda w korespondencji z Aldousem Huxleyem, który próbował opisać swoje doświadczenia z meskalinową. Oznacza coś w rodzaju „objawiający umysł” lub „ujawniający psyche” — neutralnie, a nawet pozytywnie. Problem? Zostało spopularyzowane przez Timothy’ego Leary’ego, Ralpha Metznera i Ram Dassa, najpierw jako akademików, potem jako kontrowersyjnych figur publicznych. I nasiąkło skojarzeniami z kontrkulturą lat 60., narkotykami, buntowniczą młodzieżą. Autorzy artykułu pisali dosłownie, że słowo zostało „skażone konotacjami popkultury”.

Potrzebne było nowe słowo. Słowo czyste.

Rebranding z głębszym przekazem

Enteogen był w istocie rebrandingiem psychodeliku — ale nie tylko kosmetycznym. Zmiana nazwy niosła ze sobą zmianę całej narracji.

W oryginalnym artykule słowo miało odnosić się do substancji zmieniających świadomość i wywołujących wizje, które historycznie były używane do wywoływania „stanów szamańskiego i ekstatycznego opętania”. Autorzy potrzebowali terminu, który pomieści ich własną, szeroko zakrojoną tezę: że starożytna religia — w wielu kulturach, na wielu kontynentach — zrodziła się z rytualnego spożywania psychoaktywnych roślin i grzybów.

To była kontrowersyjna hipoteza. I jest nią nadal. Ale słowo, które ją opisuje, przeżyło debaty akademickie i stało się czymś więcej niż naukowym terminem.

Przez lata 80. enteogen funkcjonował na marginesach — w niszowych subkulturach, kręgach new age, wąskich środowiskach etnobotanicznych. Dopiero wraz z rozkwitem kultury rave i psytranceowej w latach 90., a potem eksplozją turystyki ayahuaskowej w latach 2000. i 2010., słowo zaczęło zyskiwać szerszy zasięg. Dziś używają go zarówno amazońscy szamani z wielopokoleniową tradycją pracy z ayahuaską, jak i uczestnicy festiwali, którzy swoje całodniowe ceremonie postrzegają jako współczesne formy ekstatycznego rytuału.

Enteogen kontra psychodelik — czy to tylko semantyka?

To pytanie, które warto zadać wprost. Bo różnica między tymi dwoma słowami to nie tylko kwestia brzmienia — to kwestia światopoglądu.

Psychodelik patrzy w przyszłość. Niesie ze sobą energię lat 60. — optymizm, bunt, eksperyment, Age of Aquarius. Jest zakorzeniony w zachodniej nauce i kulturze popularnej, w laboratoriach i gazetach.

Enteogen patrzy wstecz. Kieruje uwagę ku prekolonialnym tradycjom, rdzennej wiedzy, tysiącletnim praktykom rytualnym. Sugeruje ciągłość — że współczesne poszukiwanie transcendencji jest tym samym, czym było zawsze, tylko zapomnianym.

W ruchu dekryminalizacyjnym wybór słowa „enteogen” jest w pełni świadomy. Chodzi o oderwanie tych substancji od skojarzeń z narkomanią, eskapizmem i kontrkulturą. Entheogens to — w tej narracji — starożytna medycyna duchowa, nie rekreacyjny narkotyk. Rośliny i grzyby używane przez rdzennych mieszkańców Ameryki, Afryki i Azji na długo przed tym, zanim zachodnia psychiatria odkryła ich terapeutyczny potencjał.

Gdzie słowo to budzi wątpliwości

Enteogen nie jest terminem pozbawionym krytyków. I warto te głosy usłyszeć.

Michael Pollan w swojej szeroko czytanej książce o terapii psychodelicznej pisał, że słowo jest dla niego zbyt obciążone religijnymi konotacjami — nie każde doświadczenie psychodeliczne jest duchowe i nie każdy, kto sięga po psylocybinę czy ayahuaskę, szuka Boga.

Sasha Shulgin — chemik i jeden z najważniejszych badaczy substancji psychoaktywnych XX wieku — deklarował preferowanie słowa „psychodelik” właśnie dlatego, że jest powszechnie rozumialne. Prostota komunikacji ma wartość.

Jest też zarzut bardziej filozoficzny: czy słowo „enteogen” nie delegitymizuje implicite użytku rekreacyjnego? Jeśli substancja „tworzy boskość wewnątrz” — czy używanie jej dla przyjemności, bez intencji duchowej, jest czymś niestosownym? Inherentna moralność terminu może krępować.

I wreszcie — enteogen kojarzy się nierozerwalnie z naturalnością, z roślinami i grzybami. Co z syntetycznymi substancjami jak MDMA, ketamina czy LSD, które dla wielu ludzi również były doświadczeniami głęboko transcendentnymi? Oryginalny artykuł z 1979 roku zostawiał w tym miejscu furtkę — autorzy pisali, że syntetyczne substancje o podobnym działaniu mogą być uważane za enteogeny „w szerszym sensie”. Ale w powszechnym użyciu ta subtelność często znika.

Dlaczego grzyby psylocybinowe stoją w centrum tej historii

Nie przypadkiem grzyby psylocybinowe — Psilocybe cubensis i pokrewne gatunki — są wymieniane jako pierwsze w większości kontekstów związanych z enteogenami. To właśnie grzyby były osią zainteresowania Wassona, to grzyby zainspirowały artykuł z 1979 roku, to badania nad psylocybiną napędzają współczesny renesans psychodeliczny.

Psylocybina i psilocyna — aktywne związki w grzybach psylocybinowych — działają przede wszystkim na receptory serotoninowe 5-HT2A, wywołując głębokie zmiany percepcji, procesów myślowych i poczucia tożsamości. Badania kliniczne ostatniej dekady — prowadzone m.in. przez Johns Hopkins Center for Psychodelic and Consciousness Research oraz Imperial College London — dokumentują ich skuteczność w leczeniu depresji opornej, uzależnień i zaburzeń lękowych.

Ale naukowe zainteresowanie psylocybiną to tylko jeden wymiar. Grzyby enteogenne funkcjonują jednocześnie w przestrzeni medycznej, prawnej, kulturowej i duchowej — i właśnie ta wielowymiarowość sprawia, że debata o słownictwie ma tu szczególne znaczenie.

Słowa tworzą rzeczywistość

Autorzy artykułu z 1979 roku zaczęli swój tekst zdaniem, które brzmi równie aktualnie dziś: „Słowa są wytwarzane, a w swoim powstawaniu zdradzają niezrozumienie lub uprzedzenia swojej epoki.”

Każda nazwa, którą nadajemy substancjom psychoaktywnym, jest wyborem politycznym i kulturowym. Narkotyk. Lek. Halucynogen. Psychodelik. Enteogen. Każde z tych słów otwiera inne skojarzenia, inne pytania, inne polityki.

Enteogen wyraża konkretną nadzieję: że substancje, które przez dekady były kryminalizowane i stygmatyzowane, mogą być rozumiane jako część długiej, szanowanej tradycji ludzkiego poszukiwania sensu, uzdrowienia i kontaktu z czymś większym niż codzienność. Że grzyby psylocybinowe, ayahuaska, pejotl — to nie są wynalazki kontrkultury. To starożytna wiedza, która czeka na ponowne odkrycie.

Czy to prawda? Częściowo z pewnością. Częściowo to narracja, jak każda inna. Ale narracje mają moc. I ta konkretna zmienia prawo w kolejnych miastach i krajach, otwiera laboratoria badawcze i zmienia to, jak miliony ludzi myślą o świadomości, duchowości i naturze.

Słowa są wytwarzane. I w swoim powstawaniu — zdradzają nadzieje swojej epoki.

Zastrzeżenie prawne

Niniejszy artykuł ma wyłącznie charakter edukacyjny, językoznawczy i kulturoznawczy. Omawia historię i znaczenie terminu „enteogen” w kontekście akademickim, kulturowym i politycznym. Wszelkie odniesienia do substancji psychoaktywnych — psylocybiny, ayahuaski, pejotlu, ibogi, MDMA i innych — służą wyłącznie celom poznawczym i nie stanowią zachęty do ich stosowania. Mykoloszka nie promuje używania substancji psychoaktywnych ani działań niezgodnych z obowiązującym prawem.

Informacja prawna: Większość substancji wymienianych w kontekście enteogenów — w tym psylocybina, psilocyna, ibogaina, meskalina oraz DMT — jest w Polsce substancjami kontrolowanymi objętymi ustawą o przeciwdziałaniu narkomanii. Ich posiadanie, wytwarzanie i obrót bez odpowiedniego zezwolenia są nielegalne i podlegają karze pozbawienia wolności. Status prawny poszczególnych substancji różni się w zależności od kraju — czytelnik ponosi odpowiedzialność za zapoznanie się z przepisami obowiązującymi w swojej jurysdykcji. Treści zawarte w artykule nie stanowią porady prawnej ani medycznej.

Często zadawane pytania

Co oznacza słowo enteogen? Enteogen pochodzi z greki i oznacza dosłownie „tworzący boskość wewnątrz” — od en (wewnątrz), theos (bóstwo) i gen (tworzący). Termin odnosi się do substancji psychoaktywnych używanych w kontekście rytualnym, duchowym lub terapeutycznym, szczególnie w tradycjach rdzennych.

Czym różni się enteogen od psychodeliku? Oba terminy opisują podobną klasę substancji, ale niosą różne konotacje. Psychodelik kojarzy się z zachodnią kontrkulturą lat 60. Enteogen odwołuje się do prekolonialnych tradycji rdzennych i duchowego wymiaru doświadczenia. Różnica jest przede wszystkim kulturowa i polityczna.

Kiedy powstało słowo enteogen? Termin enteogen został ukuty w 1979 roku w artykule opublikowanym w Journal of Psychedelic Drugs, autorstwa grupy badaczy skupionych wokół m.in. R. Gordona Wassona.

Jakie substancje są uważane za enteogeny? Do klasycznych enteogenów zalicza się grzyby psylocybinowe (Psilocybe cubensis i pokrewne), ayahuaskę, pejotl i San Pedro (zawierające meskalinę) oraz ibogę. W szerszym sensie termin bywa stosowany również wobec syntetycznych substancji psychoaktywnych o podobnym potencjale doświadczeniowym.

Czy enteogeny są legalne w Polsce? W Polsce psylocybina i psilocyna są substancjami kontrolowanymi objętymi ustawą o przeciwdziałaniu narkomanii. Posiadanie, uprawa i obrót grzybami psylocybinowymi jest niezgodne z polskim prawem.