Meskalina — najstarszy psychodelik świata i najbardziej zaniedbany przez naukę

Psylocybina zdobyła nagłówki. LSD doczekało się klinicznych badań fazy 2. Meskalina — pierwsza substancja psychodeliczna zidentyfikowana przez naukę — wciąż czeka w kolejce. Dlaczego?

Pięć tysięcy siedemset lat historii w jednej próbce

W 2002 roku w czasopiśmie The Lancet ukazał się krótki, ale przełomowy artykuł. Szwedzcy i holenderscy naukowcy poddali datowaniu radiowęglowemu dwa guzki kaktusa pejotl, wydobyte ze Shumla Cave nr 5 nad Rio Grande w Teksasie. Datowanie radiowęglowe wykazało wiek próbek odpowiadający przedziałowi kalendarzowemu 3780–3660 p.n.e. Analiza alkaloidów metodą chromatografii cienkowarstwowej i spektrometrii GC-MS potwierdziła obecność meskaliny w obu próbkach.

Autorzy konkludowali, że identyfikacja meskaliny wzmacnia dowody na to, że rdzenne ludy Ameryki Północnej rozpoznały psychotropowe właściwości pejotlu co najmniej 5700 lat temu.

To nie jest poetycka metafora. To wynik analizy chemicznej potwierdzony laboratoryjnie. Meskalina jest najstarszym związkiem psychoaktywnym, w którym zidentyfikowano główny składnik czynny w próbce archeologicznej.

Dla porównania: morfina została znaleziona w ceramicznym pojemniku z Cypru datowanym na 3500 lat. Meskalina jest starsza o ponad dwa tysiąclecia.

Botanika: trzy kaktusy, jeden alkaloid

Meskalina należy chemicznie do grupy fenetyloamin i w naturze występuje przede wszystkim w trzech gatunkach kaktusów.

Pejotl (Lophophora williamsii) to nieduży, kolczasty kaktus rosnący w obszarze Chihuahuan Desert na pograniczu Meksyku i południowego Teksasu. Jest najbogatszym naturalnym źródłem meskaliny — świeże guzki pejotlu mogą zawierać do 8% alkaloidów ogółem.

San Pedro (Echinopsis pachanoi) to kaktus kolumnowy rosnący naturalnie na zachodnich stokach Andów, używany ceremonialnie w Peru od co najmniej 3500 lat. Jego stężenie meskaliny jest niższe niż w pejotlu, ale dzięki znacznej objętości rośliny dostarcza jej porównywalnych ilości.

Pochodnia peruwiańska (Echinopsis peruviana) i pochodnia boliwijska (Echinopsis lageniformis) uzupełniają listę naturalnych źródeł.

Wzór chemiczny meskaliny to 3,4,5-trimetoksyfenetyloamina — związek strukturalnie spokrewniony z dopaminą i adrenaliną, ale działający przede wszystkim na układ serotoninowy.

Arthur Heffter i pierwsze psychodeliczne odkrycie nauki

W 1897 roku Arthur Heffter, farmakolog z Lipska, dokonał czegoś bez precedensu w historii farmakologii. Wyizolował z pejotlu kilka czystych alkaloidów — w tym anhaloninę, pellotynę, anhalonidynę, lofoforyną i meskalinę — a następnie, korzystając zarówno z eksperymentów na zwierzętach, jak i z prób na sobie, wykazał, że meskalina jest alkaloidem odpowiedzialnym za głębokie działanie psychoaktywne kaktusa.

To był pierwszy raz, kiedy nauka zachodnia nie tylko zidentyfikowała, ale i chemicznie potwierdziła, który składnik naturalnej substancji psychoaktywnej odpowiada za jej działanie. W 1919 roku Ernst Späth dokonał pierwszej syntezy meskaliny, ustalając jej wzór jako 3,4,5-trimetoksyfenetyloaminę.

Meskalina była zatem pierwszym psychodelikiem zidentyfikowanym przez naukę — wyprzedzając LSD o ponad cztery dekady i psylocybinę o prawie sześćdziesiąt lat.

Farmakologia: jak meskalina działa w mózgu

Meskalina należy do klasycznych psychodelików serotoninergicznych. Jest klasycznym związkiem psychodelicznym o strukturze fenetyloaminy, który działa przede wszystkim na receptory serotoninowe 5-HT2A/C, ale wiąże się również z receptorami 5-HT1A i 5-HT2B.

Pełniejszy profil receptorowy jest szerszy. Badania przedkliniczne wykazują, że meskalina wiąże się z receptorami adrenergicznymi α1A, dopaminergicznymi D1/D2/D3 oraz z receptorem TAAR1. Ten szerszy profil receptor — obejmujący zarówno serotoninę, jak i dopaminę oraz adrenalinę — odróżnia meskalinę od psylocybiny, która działa znacznie bardziej selektywnie.

Główny mechanizm psychodeliczny jest jednak taki sam jak u pozostałych klasycznych psychodelików. Badania behawioralne z 2024 roku (Olejníková-Ladislavová i in., Pharmacology Biochemistry and Behavior) potwierdzają, że zmiany behawioralne wywołane przez meskalinę są przede wszystkim mediowane przez podtyp receptora 5-HT2A, z mniej wyraźnym udziałem receptora 5-HT2C.

Istotna różnica dotyczy potencji. Średnia skuteczna dawka meskaliny u ludzi wynosi 200–400 mg, a efekty utrzymują się przez 8–10 godzin — w porównaniu z psylocybiną, której efektywna dawka to 20–40 mg suchych grzybów przez 6–8 godzin, i LSD, gdzie wystarczy 0,05–0,2 mg.

Czas działania jest istotnie zależny od dawki. Przy dawce 100 mg efekty trwają średnio 6,4 godziny (zakres 3–10h), przy dawkach 300–500 mg wynosi 9,7–11 godzin, a przy 800 mg — średnio 14 godzin.

Co nauka mówi o doświadczeniu: meskalina kontra LSD i psylocybina

W 2023 roku w Bazylei przeprowadzono pierwsze randomizowane, podwójnie ślepe, kontrolowane placebo badanie krzyżowe porównujące meskalinę, LSD i psylocybinę bezpośrednio u tych samych zdrowych uczestników. Subiektywne efekty równoważnych dawek trzech substancji (500 mg meskaliny, 100 µg LSD i 20 mg psylocybiny) były podobne w różnych skalach oceny efektów ostrych. Wyniki wskazują, że różnice w zmienionym stanie świadomości wywołanym przez meskalinę, LSD i psylocybinę są zależne od dawki, a nie od substancji — oraz że ich odmienne profile farmakologiczne nie mają istotnego wpływu na subiektywne doświadczenie.

Jedno odkrycie z tego badania wyróżniało się szczególnie. Zarówno 500 mg meskaliny, jak i LSD (ale nie psylocybina) podwyższały poziom krążącej oksytocyny. Co znamienne, meskalina była najsilniejszym uwalniaczem oksytocyny spośród trzech badanych substancji.

Oksytocyna — hormon i neuroprzekaźnik kojarzony z więzią społeczną, zaufaniem i regulacją emocji — może mieć znaczenie terapeutyczne. Wyniki te otwierają pytanie, czy meskalina mogłaby mieć szczególne zastosowanie w terapiach skupionych na relacjach interpersonalnych i traumach społecznych.

Potencjał terapeutyczny: co mówi literatura

Zainteresowanie terapeutycznym zastosowaniem meskaliny jest nowe tylko z pozoru. W badaniach z lat 30. XX wieku psychiatrzy z londyńskiego Maudsley Hospital podawali meskalinę artystom i badali wpływ na twórczość. Przez dekady przeprowadzano nieformalne obserwacje kliniczne.

Systematyczne badania naukowe są jednak świeże. W badaniu ankietowym przeprowadzonym na 452 dorosłych uczestnikach i opublikowanym w ACS Pharmacology & Translational Science (2021), spośród osób raportujących historię schorzeń psychiatrycznych większość (68–86%) zgłaszała subiektywną poprawę po najbardziej pamiętnym doświadczeniu z meskaliną. Poprawa dotyczyła depresji, zaburzeń lękowych, PTSD oraz uzależnienia od alkoholu i narkotyków.

Badanie to ma ograniczenia — jest retrospektywne i opiera się na samoocenie. Ale daje wystarczające uzasadnienie do przeprowadzenia kontrolowanych prób klinicznych.

Pierwsze w pełni kontrolowane badanie kliniczne meskaliny jest prowadzone przez farmakologów pod kierownictwem Matthiasa Liechtiego w Szpitalu Uniwersyteckim w Bazylei w Szwajcarii, obejmując około 30 zdrowych wolontariuszy i porównując efekty LSD, psylocybiny i meskaliny z wykorzystaniem czynnościowego rezonansu magnetycznego.

Firmy biotechnologiczne takie jak Journey Colab (Kalifornia) opracowują syntetyczne formy meskaliny (JOUR-5700) do leczenia uzależnienia od alkoholu, a kanadyjska Biomind Labs rozwija lek oparty na meskalinie celujący w stany zapalne związane z depresją.

Długi czas działania meskaliny — uznawany przez wiele lat za wadę — może okazać się jej unikalną zaletą terapeutyczną. Badania na myszach wykazały, że dawkowanie psychodelikami prowadzi do okresu wzmożonych zdolności uczenia się trwającego przez tygodnie. Jeśli tak jest, długo działające substancje takie jak meskalina mogą okazać się bardziej skuteczne niż szybko działające alternatywy w zwalczaniu głęboko zakorzenionych wspomnień i uzależnień.

Meskalina w kulturach rdzennych — nie tylko rytuał

Użycie pejotlu przez rdzenne ludy Ameryki Północnej nie było ani prostym „szamanizmem”, ani jednolitą praktyką. Było złożonym systemem duchowym, medycznym i społecznym, odrębnym dla każdej społeczności.

Podczas gdy religijna i ceremonialna konsumpcja pejotlu była powszechna w Imperium Azteckim i w północnym Meksyku w czasach podboju hiszpańskiego, prześladowania religijne ograniczyły ją do obszarów nadpacyficznych i południowo-zachodniego Teksasu. Jednak do 1880 roku użycie pejotlu zaczęło rozprzestrzeniać się na północ, za sprawą „nowego rodzaju ceremonii pejotlowej” zainicjowanej przez ludy Kiowa i Comanche. Praktyki te zostały włączone do legalnego porządku w USA w 1920 roku jako Native American Church.

Stosowanie San Pedro przez szamanów andyjskich w Peru ma długą niezależną tradycję. Kaktus ten jest ceniony w kulturach od Peru po Ekwador jako narzędzie diagnozy, uzdrawiania i komunikacji z duchami przodków.

Bezpieczeństwo i profil ryzyka

Farmakologiczne mechanizmy działania meskaliny są podobne do mechanizmów innych klasycznych psychodelików, takich jak psylocybina i LSD. Meskalina wydaje się bezpieczna do spożycia — większość zatruć jest łagodna i łatwa do leczenia.

Badania bezpieczeństwa wskazują, że meskalina ma okres półtrwania wynoszący około 6 godzin u ludzi, przy czym 81,4% jest wydalana w niezmienionej formie z moczem, a badania nie wykazują neurotoksyczności ani cytotoksyczności komórkowej in vitro.

Najczęstszym efektem niepożądanym są nudności i wymioty, szczególnie przy wyższych dawkach — i to właśnie ten problem producenci leków próbują minimalizować poprzez tworzenie analogów lub modyfikację protokołów dawkowania.

Należy podkreślić, że meskalina wywołuje istotne zmiany sercowo-naczyniowe: mescalina w dawkach powyżej 100 mg zwiększała skurczowe i rozkurczowe ciśnienie krwi — bez różnic między dawkami 200–800 mg. To istotna informacja kliniczna dla osób z chorobami układu krążenia.

Dlaczego meskalina jest zapomniana?

Odpowiedź jest prozaiczna. Kiedy w 1970 roku substancje psychodeliczne zostały w USA sklasyfikowane jako substancje Schedule I (brak uznanych zastosowań medycznych, wysokie ryzyko nadużyć), badania nad nimi zamarły. Psylocybinę i LSD „odkryto” na nowo szybciej — po części dlatego, że są aktywne w znacznie mniejszych dawkach, a po części dlatego, że ich efekty trwają krócej, co upraszcza projekt badania klinicznego.

Meskalina, wymagająca setek miligramów i prowadząca badacza przez 10–14 godzin, jest logistycznie trudniejsza. A jednak właśnie to — długi czas działania i szerszy profil receptorowy — może okazać się jej unikalną wartością w konkretnych wskazaniach terapeutycznych.

Substancja, która jest pierwszym psychodelikiem zidentyfikowanym przez naukę i która towarzyszyła ludziom przez ponad 5700 lat, wciąż czeka na pełne badania kliniczne. To nie jest zaniedbanie wynikające z braku zainteresowania. To wypadkowa przepisów prawnych i logistyki badań.

Podsumowanie

Meskalina to nie relikt kontrkultury lat 60. To naturalny alkaloid z udokumentowaną historią sięgającą niemal 6000 lat, pierwsza substancja psychodeliczna zidentyfikowana przez naukę i związek z unikalnym profilem farmakologicznym, który odróżnia go od psylocybiny i LSD. Wstępne dane kliniczne sugerują potencjał w leczeniu depresji, zaburzeń lękowych, PTSD i uzależnień. Pierwsze kontrolowane badania kliniczne trwają.

To, że nauka zajęła się nią dopiero teraz, nie jest winą meskaliny.

Artykuł ma wyłącznie charakter edukacyjny i historyczny. Opisuje wyniki badań i informacji naukowych dotyczących użycia roślin. Meskalina jest substancją kontrolowaną w Polsce. Mykoloszka nie zachęca do posiadania, uprawy bądź konsumpcji substancji zakazanych.

Często zadawane pytania

Czym jest meskalina? Meskalina (3,4,5-trimetoksyfenetyloamina) to naturalny alkaloid psychodeliczny należący do grupy fenetyloamin. Występuje w kaktusach pejotl, San Pedro i pochodni peruwiańskiej. Jest pierwszym psychodelikiem zidentyfikowanym chemicznie przez naukę zachodnią — Arthur Heffter wyizolował ją w 1897 roku.

Jak długo trwa działanie meskaliny? Czas działania jest silnie zależny od dawki. Przy niskiej dawce (100 mg) efekty trwają średnio 6,4 godziny. Przy dawkach terapeutycznych (300–500 mg) — 9,7–11 godzin. Przy wysokich dawkach (800 mg) — nawet do 14 godzin.

Na jakie receptory działa meskalina? Meskalina działa przede wszystkim jako agonista receptorów serotoninowych 5-HT2A i 5-HT2C — podobnie jak LSD i psylocybina. Różni się od nich szerszym profilem wiązania: wykazuje też aktywność wobec receptorów dopaminowych D1/D2/D3 i adrenergicznych α1A.

Czy meskalina jest badana naukowo? Tak. Pierwsze kontrolowane badanie kliniczne prowadzi Matthias Liechti na Uniwersytecie w Bazylei. Badanie z 2021 roku na 452 uczestnikach wykazało, że 68–86% osób z historią schorzeń psychiatrycznych zgłaszało poprawę po doświadczeniu z meskaliną. Firmy biotechnologiczne rozwijają syntetyczne formy meskaliny do leczenia uzależnienia od alkoholu i depresji.

Czym meskalina różni się od psylocybiny? Meskalina należy do fenetyloamin, psylocybina do tryptamin — to różne klasy chemiczne. Meskalina wymaga znacznie wyższych dawek (setki miligramów vs. dziesiątki miligramów psylocybiny), działa dłużej i ma szerszy profil receptorowy obejmujący układ dopaminowy. Badanie z Bazylei wykazało, że 500 mg meskaliny silniej uwalniało oksytocynę niż psylocybina czy LSD.