Psylocybina to nie wszystko. Poznaj pełny skład chemiczny Psilocybe cubensis

Więcej niż jedna cząsteczka

Grzyby psylocybinowe kojarzą się przede wszystkim z psylocybiną. To zrozumiałe — jest ona dominującym alkaloidem w gatunku Psilocybe cubensis i najbardziej zbadanym związkiem w tej grupie. Rzeczywisty obraz chemiczny jest jednak bardziej złożony.

W owocnikach P. cubensis zidentyfikowano sześć indolowych alkaloidów tryptaminowych: psylocybinę, psylocynę, baeocystynę, norbaeocystynę, norpsylocynę i aeruginascynę. Każdy z nich ma inną strukturę, inne powinowactwo do receptorów serotonergicznych i inny status farmakologiczny. Część jest dobrze zbadana, część pozostaje przedmiotem aktywnych badań — a kilka podstawowych pytań nauka dopiero zaczyna stawiać.

Poniżej przedstawiamy aktualny stan wiedzy naukowej na temat każdego z tych związków — bez uproszczeń i bez spekulacji przekraczających granice potwierdzonych danych.

Informacja prawna: Artykuł omawia związki chemiczne wyłącznie w kontekście naukowym. Mykoloszka nie udziela porad dotyczących uprawy ani konsumpcji substancji kontrolowanych. Korzystaj zgodnie z obowiązującym prawem.

Skąd biorą się te związki? Szlak biosyntezy

Zanim przejdziemy do opisu poszczególnych alkaloidów, warto zrozumieć, skąd w ogóle się biorą. Wszystkie tryptaminy obecne w Psilocybe cubensis powstają z jednego prekursora — tryptofanu, powszechnego aminokwasu obecnego w żywności i organizmach żywych.

Cztery geny enzymów — psiD, psiK, psiH i psiM — odpowiadają za kolejne etapy przekształcania tryptofanu w psylocybinę. Pierwszy etap to dekarboksylacja tryptofanu do tryptaminy, następnie hydroksylacja do 4-hydroksytryptaminy (norbaeocystyny w formie zdефosforylowanej), fosforylacja i kolejne metylacje. Dokładna kolejność etapów i rola poszczególnych enzymów zostały szczegółowo opisane przez Hoffmeistera i współpracowników (2017–2020).

Norpsylocyna została po raz pierwszy zidentyfikowana jako naturalny produkt Psilocybe przez Lenza i współpracowników w 2017 roku — czyli stosunkowo niedawno, co pokazuje, jak wiele odkryć w tej dziedzinie dopiero następuje.

1. Psylocybina — prolekJ i dominujący alkaloid

Psylocybina (4-fosforyloksy-N,N-dimetylotryptamina, 4-PO-DMT) to ilościowo dominujący alkaloid w P. cubensis. W zależności od szczepu, warunków wzrostu i części owocnika, jej stężenie wynosi typowo od 0,37% do ponad 1% suchej masy — przy czym kapelusz zawiera zazwyczaj około dwukrotnie więcej tryptamin niż trzon (Gotvaldová et al., 2021, Drug Test Anal.).

Sama psylocybina nie jest substancją aktywną. Jest proLekiem — po spożyciu ulega defosforylacji przy udziale fosfatazy alkalicznej do psylocyny, która jest faktyczną cząsteczką działającą w mózgu. Proces ten zachodzi częściowo już w środowisku kwaśnym żołądka, a częściowo w jelicie cienkim i tkankach.

W badaniach klinicznych psylocybina wykazuje potencjał terapeutyczny w leczeniu depresji opornej na leczenie, uzależnień i stanów lękowych u pacjentów terminalnie chorych — literatura opisuje te efekty w publikacjach Griffithsa i współpracowników (Johns Hopkins) oraz Carhart-Harrisa i zespołu Imperial College London.

2. Psylocyna — właściwa cząsteczka aktywna

Psylocyna (4-hydroksy-N,N-dimetylotryptamina, 4-HO-DMT) to bezpośredni metabolit psylocybiny i substancja, która faktycznie przekracza barierę krew-mózg i oddziałuje z receptorami serotonergicznymi. Jej głównym celem jest receptor 5-HT2A, choć wykazuje też powinowactwo do receptorów 5-HT1A, 5-HT2C i innych.

W świeżych owocnikach psylocyna jest obecna w niewielkich ilościach — znacznie wzrasta przy uszkodzeniu tkanek (stąd charakterystyczne niebieskawe przebarwienie przy skaleczeniu, będące efektem utleniania psylocyny). W suszonych owocnikach jej zawartość jest stabilna przez długi czas, jeśli materiał jest przechowywany w ciemności i w suchości (Gotvaldová et al., 2021).

3. Baeocystyna — znana strukturalnie, słabo poznana farmakologicznie

Baeocystyna (4-fosforyloksy-N-metylotryptamina, 4-PO-NMT) jest N-demetylowanym analogiem psylocybiny — różni się brakiem jednej grupy metylowej. Została po raz pierwszy wyizolowana z Psilocybe baeocystis przez Leunga i Paula w 1967 roku.

Przez dekady zakładano, że jej efekty są podobne do psylocybiny. Jochen Gartz podawał w latach 90. anegdotyczne doniesienia o własnych doświadczeniach z czystą baeocystyną. Jednak badania kontrolowane tego nie potwierdziły.

Sherwood i współpracownicy (2020, Journal of Natural Products) wykazali, że baeocystyna samodzielnie nie wywołuje efektu head-twitch response (HTR) u gryzoni — uznanego wskaźnika aktywności psychodelicznej za pośrednictwem 5-HT2A. Glatfelter i współpracownicy (2022, ACS Pharmacology & Translational Science) potwierdzili ten wynik w bardziej rozbudowanych badaniach zależności struktura-aktywność. Aktualny konsensus naukowy brzmi: baeocystyna samodzielnie prawdopodobnie nie wywołuje efektów halucynogennych in vivo — przynajmniej nie przez te same mechanizmy co psylocyna.

Możliwym wyjaśnieniem jest szybsza degradacja przez MAO (monoaminooksydazę) w przypadku amin drugorzędowych, zanim cząsteczka dotrze do receptora.

4. Norpsylocyna — metabolit o zaskakującym profilu

Norpsylocyna (4-hydroksy-N-metylotryptamina, 4-HO-NMT) to produkt defosforylacji baeocystyny — analogicznie jak psylocyna jest metabolitem psylocybiny. Lenz i współpracownicy zidentyfikowali ją jako naturalny produkt Psilocybe w 2017 roku.

Co ciekawe, norpsylocyna wykazuje wyższe powinowactwo do receptorów 5-HT1A i 5-HT2A niż psylocyna (PMC12299699). Mimo to — i mimo że jej prekursor baeocystyna jest obecna w grzybach — badania in vivo nie potwierdzają istotnej aktywności halucynogennej. Możliwym wyjaśnieniem jest szybsza degradacja przez MAO, charakterystyczna dla amin drugorzędowych.

Norpsylocyna pozostaje jednym z ciekawszych białych plam w mykofarmakologii — związek z potencjalnie silnym działaniem na receptory serotoninowe, który jednak z nieznanych przyczyn nie daje spodziewanego efektu behawioralnego.

5. Norbaeocystyna — bariera, której nie da się przekroczyć

Norbaeocystyna (4-fosforyloksy-tryptamina, 4-PO-T) to strukturalny prekursor baeocystyny w szlaku biosyntezy. Jest aminą pierwszorzędową — bez żadnej grupy metylowej przy azocie.

Z farmakologicznego punktu widzenia jest to związek nieaktywny halucynogennie — nie przekracza bariery krew-mózg ze względu na właściwości fizykochemiczne pierwszorzędowej aminy. Literatura naukowa (PMC12299699) jest w tej kwestii jednoznaczna.

Norbaeocystyna ma jednak znaczenie jako biosyntetyczny punkt wyjścia — jest bezpośrednim produktem enzymu PsiK w szlaku psylocybinowym, zanim PsiM przeprowadzi kolejne metylacje w kierunku baeocystyny i psylocybiny.

6. Aeruginascyna — związek euforii i nierozwiązana zagadka

Aeruginascyna (4-fosforyloksy-N,N,N-trójmetylotryptamina, 4-PO-TMT) to trójmetylowany analog psylocybiny — posiada dodatkową grupę metylową przy azocie w porównaniu z psylocybiną. To jon amoniowy czwartorzędowy, co nadaje mu unikalną strukturę wśród grzybowych tryptamin.

Związek został odkryty przez Jochena Gartza w Inocybe aeruginascens — grzybie, który nie należy do rodzaju Psilocybe. Gartz przeanalizował 23 przypadki przypadkowego spożycia I. aeruginascens i odnotował, że wszystkie zgłoszone efekty miały charakter euforyczny — w odróżnieniu od dysforycznych epizodów opisywanych przy spożyciu grzybów zawierających wyłącznie psylocybinę i psylocynę. To dało początek hipotezie o aeruginascynie jako modulatorze nastroju.

W 2020 roku Gotvaldová i współpracownicy z Uniwersytetu Technologiczno-Chemicznego w Pradze wykryli aeruginascynę również w Psilocybe cubensis — co sugeruje, że związek jest bardziej rozpowszechniony niż sądzono.

Farmakologia aeruginascyny pozostaje słabo poznana. Metabolit aktywny — 4-hydroksy-N,N,N-trójmetylotryptamina (4-HO-TMT) — wykazuje wysokie powinowactwo do receptorów 5-HT1A, 5-HT2A i 5-HT2B (nie wiąże się z 5-HT3, jak wcześniej sądzono na podstawie podobieństwa strukturalnego do bufotenidziny). Sama aeruginascyna prawdopodobnie nie przekracza bariery krew-mózg ze względu na czwartorzędowy jon amoniowy.

Efekt entourage — pytanie otwarte

Wyrażenie „efekt entourage” pochodzi z badań nad kannabinoidami i opisuje zjawisko, w którym mieszanina związków wykazuje działanie silniejsze lub jakościowo odmienne niż pojedyncze substancje w izolacji.

W kontekście grzybów psylocybinowych hipoteza ta opiera się na obserwacji, że ekstrakty pełnospektrumowe wykazują efekty kliniczne przy dawkach dziesięciokrotnie niższych niż czysta psylocybina (Chadeayne et al., ACS Omega, 2020). Sugeruje to, że drobne alkaloidy — baeocystyna, aeruginascyna, norpsylocyna — mogą modyfikować profil działania psylocyny, nawet jeśli samodzielnie nie są aktywne.

Uwaga: Efekt entourage w grzybach psylocybinowych jest aktualnie hipotezą badawczą, nie udowodnionym faktem naukowym. Brak kontrolowanych badań klinicznych, które bezpośrednio potwierdzałyby ten mechanizm.

Czego NIE ma w Psilocybe cubensis

Artykuły popularnonaukowe nierzadko przypisują grzybom psylocybinowym obecność związków, dla których brak naukowego potwierdzenia w tym kontekście. Dla jasności:

Harmina i harmalina (β-karboliny, inhibitory MAO) są charakterystyczne dla ayahuaski — roślin Banisteriopsis caapi i Peganum harmala. Brak wiarygodnych doniesień naukowych o ich regularnej obecności w Psilocybe cubensis.

Alkaloidy ergolinowe (np. ergotamina, ergolinowe pochodne LSD) są domeną sporyszu (Claviceps purpurea) — nie Psilocybe. Przypisywanie ich grzybom psylocybinowym jest błędem merytorycznym.

Różnice między szczepami — zmienność biochemiczna

Psilocybe cubensis obejmuje setki opisanych szczepów kolekcjonerskich. Badania Goffa i współpracowników (2024, Analytica Chimica Acta) z użyciem LC-MS/MS wykazały znaczną zmienność zawartości tryptamin między szczepami — przy czym czynniki środowiskowe (podłoże, temperatura, wilgotność, faza wzrostu) mogą wpływać na profil alkaloidowy nie mniej niż genotyp.

Kapelusz zawiera przeciętnie dwukrotnie więcej tryptamin niż trzon. Zarodniki w badaniach Gotvaldovej et al. (2021) nie zawierały wykrywalnych tryptamin.

Podsumowanie — sześć związków, jedno pytanie

Sześć cząsteczek, różne losy po przekroczeniu bariery krew-mózg, jedno wciąż otwarte pytanie: czy i jak współdziałają ze sobą w żywym organizmie. Odpowiedź na nie wymagać będzie kontrolowanych badań klinicznych z pełnospektrumowymi ekstraktami — badań, które dopiero zaczynają powstawać.

Artykuł na charakter informacyjny. Psilocybe cubensis i wytwarzana przez nią psylocybina są substancjami kontrolowanymi w Polsce. Produkty Mykoloszki mają charakter wyłącznie kolekcjonerski i edukacyjny — nie są przeznaczone do uprawy ani konsumpcji. Mykoloszka nie udziela porad dotyczących nielegalnego zastosowania produktów i nie ponosi odpowiedzialności za ich użycie niezgodne z prawem.

ŹRÓDŁA

Sherwood A.M. et al. (2020) Synthesis and Biological Evaluation of Tryptamines Found in Hallucinogenic Mushrooms: Norbaeocystin, Baeocystin, Norpsilocin, and Aeruginascin. J Nat Prod. 83(2):461–467. DOI: 10.1021/acs.jnatprod.9b01061

Chadeayne A.R. et al. (2020) Active Metabolite of Aeruginascin (4-Hydroxy-N,N,N-trimethyltryptamine): Synthesis, Structure, and Serotonergic Binding Affinity. ACS Omega. 5(27):16940–16943. DOI: 10.1021/acsomega.0c02208

Gotvaldová K. et al. (2021) Stability of psilocybin and its four analogs in the biomass of the psychotropic mushroom Psilocybe cubensis. Drug Test Anal. 13:439–446. DOI: 10.1002/dta.2950

Glatfelter G.C. et al. (2022) Structure–Activity Relationships for Psilocybin, Baeocystin, Aeruginascin, and Related Analogues to Produce Pharmacological Effects in Mice. ACS Pharmacol Transl Sci. 5(11):1181–1196. DOI: 10.1021/acsptsci.2c00177

PMC12299699 — Chemical Composition and Biological Activities of Psilocybe Mushrooms: Gaps and Perspectives (2025, Current Microbiology)

Lenz C. et al. (2017) Identification of ω-N-Methyl-4-hydroxytryptamine (Norpsilocin) as a Psilocybe Natural Product. J Nat Prod. 80(10):2835–2838. DOI: 10.1021/acs.jnatprod.7b00407

Goff R. et al. (2024) Determination of psilocybin and psilocin content in multiple Psilocybe cubensis mushroom strains using liquid chromatography – tandem mass spectrometry. Anal Chim Acta. 1288:342161. DOI: 10.1016/j.aca.2023.342161