Zapomniana historia psychodelików w Afryce

Kiedy mówimy o historii psychodelików, niemal odruchowo cofamy się do tych samych obrazów: San Francisco 1967, Timothy Leary na okładkach gazet, psychodeliczna sztuka lat 60., biali studenci w akademikach odkrywający LSD. To narracja, która zdominowała zbiorową pamięć Zachodu — i która jest głęboko, strukturalnie niepełna.

Bo historia psychodelicznych roślin i grzybów nie zaczyna się w Kalifornii. Nie zaczyna się nawet w Ameryce Łacińskiej, choć to stamtąd pochodzi wiele roślin, które dziś kojarzymy z ceremonialnym użytkiem. Historia ta zaczyna się — jak wiele innych historii dotyczących człowieczeństwa — w Afryce.

Eurocentryczne spojrzenie na wiedzę, której korzenie leżą gdzie indziej

Afryka jest powszechnie uznawana przez archeologów i antropologów za kolebkę gatunku Homo sapiens. Stamtąd pochodzi najstarsza znana sztuka naskalna, pierwsze dowody na ceremonialne pochówki, najwcześniejsze ślady rytuałów. A jednak, kiedy świat zachodni odkrywa na nowo „medycynę roślinną” i psychodelikoterapię, narracja wciąż konstruowana jest tak, jakby wiedza ta dopiero teraz powstawała — w laboratoriach w Baltimore i Londynie.

To nie jest przypadkowe przeoczenie. To efekt wielowiekowego procesu, w którym kolonializm nie tylko fizycznie zniszczył wiele tradycji i wspólnot, ale też systematycznie wymazywał lub delegitymizował ich wiedzę. Tradycje, które przetrwały — jak Voodoo, Santeria, rytuały inicjacyjne z ibogą — przez dekady były przedstawiane w zachodniej kulturze popularnej jako prymitywne, niebezpieczne lub egzotyczne.

Tymczasem były i są precyzyjnymi systemami wiedzy. Technologiami świadomości przekazywanymi przez pokolenia.

Iboga — afrykański psychodelik, który świat dopiero zaczyna rozumieć

Jednym z najbardziej znaczących przykładów jest iboga — krzew z gatunku Tabernanthe iboga, rosnący w lasach równikowej Afryki Zachodniej i Środkowej, przede wszystkim w Gabonie i Kamerunie. Jego kora korzeniowa zawiera ibogainę — alkaloid o wyjątkowo intensywnym i długotrwałym działaniu psychoaktywnym.

W tradycji Bwiti — rdzennej religii praktykowanej przez ludy Fang i Mitsogo w Gabonie — iboga jest sercem ceremonii inicjacyjnych. Przyjęcie dużej dawki podczas rytuału inicjacji to doświadczenie, które może trwać ponad dobę i jest opisywane jako spotkanie z przodkami, głęboka praca z traumą i transformacja tożsamości. Nie rekreacja. Nie eksperyment. Sakrament — w najgłębszym sensie tego słowa.

Dziś ibogaina pojawia się w zachodnich klinikach jako jeden z najbardziej obiecujących związków w leczeniu uzależnienia od opioidów. Badania prowadzone m.in. przez naukowców z NYU i Stanford wskazują na jej zdolność do przerywania głodu narkotykowego i przetwarzania głęboko zakorzenionych wzorców traumatycznych. Zachodnia nauka „odkrywa” to, co tradycja Bwiti wiedziała od stuleci.

DMT, egipskie boginie i punkt przełomowy

Rozmowa z Darrenem Springerem — edukatorem, badaczem i organizatorem wydarzeń działającym w Wielkiej Brytanii — rzuca światło na to, jak konkretnie wygląda droga do odkrycia afrykańskich korzeni psychodelicznej tradycji.

Springer opisuje swój przełomowy moment: sięgnął po książkę Ricka Strassmana DMT: The Spirit Molecule — klasyczną pozycję dokumentującą badania kliniczne nad dimetylotryptaminą. Paradoks był uderzający: w relacjach przytaczanych przez Strassmana, głównie białych uczestników badań, pojawiały się wizje starożytnych egipskich bogiń, afrykańskich bytów i archetypów głęboko zakorzenionych w afrykańskiej kosmologii.

Ludzie, którzy nigdy nie zetknęli się z tą tradycją, podczas doświadczeń z DMT „wchodzili” w jej symboliczny świat. Dla Springera było to coś więcej niż ciekawostka — było to wskazówką, że psychodeliczna wiedza ma głębsze, kulturowo-afrykańskie zakorzenienie niż oficjalna narracja chciałaby przyznać.

„Czułem, że psychodelikami nie interesują się Czarni ludzie, że to nie jest część naszych systemów duchowych” — mówi Springer. Lektura Strassmana i kontakt z nauczycielem Kilindim Iyi — badaczem i praktykiem afrykańskich tradycji psychodelicznych — zmienił tę perspektywę całkowicie.

Voodoo, Santeria i wiedza, która przetrwała

Kolonializm i transatlantycki handel niewolnikami nie zdołały całkowicie zniszczyć afrykańskich tradycji duchowych. Przetrwały — zmutowane, dostosowane, zakamufloowane pod warstwą narzuconej religii. To właśnie Voodoo i Santeria.

Voodoo w zachodniej kulturze popularnej przez dekady funkcjonowało jako synonim mroku i zła — horror filmowy, czary, laleczki z szpilkami. To karykatura, która skutecznie przysłoniła fakt, że Voodoo jest złożonym systemem religijnym i medycznym, zakorzenio­nym w tradycjach ludów zachodnioafrykańskich — przede wszystkim Joruba i Fon. System, który zawiera bogate praktyki rytualnego użycia roślin, stany transu, kontakt z przodkami i duchy opiekuńcze zwane lwa.

Santeria, rozwinięta głównie na Kubie wśród potomków afrykańskich niewolników, jest kolejnym przykładem tej samej dynamiki: rdzennej wiedzy, która przetrwała kolonizację, adaptując się do nowego otoczenia i łącząc się z elementami katolicyzmu — nie z powodu wyboru, ale z konieczności.

Springer zwraca uwagę na coś fundamentalnego: to, co świat zachodni nazywa rdzenną praktyką duchową w Amazonii czy Azji, jest strukturalnie tym samym, co tradycje afrykańskie. Różni je tylko stopień legitymizacji, jaką im przyznano.

Renesans psychodeliczny — czyj i dla kogo?

Współczesny renesans psychodeliczny — z miliardowymi inwestycjami w firmy psychodeliczno-farmaceutyczne, prestiżowymi badaniami klinicznymi i okładkami głównych magazynów — jest z jednej strony przełomem. Z drugiej — rodzi poważne pytania o to, czyja wiedza jest waloryzowana i kto na tym korzysta.

Badania kliniczne nad psylocybiną, prowadzone przez Johns Hopkins Center for Psychedelic and Consciousness Research czy Imperial College London, wykazują imponujące wyniki w leczeniu depresji opornej, PTSD i uzależnień. To ogromny krok. Ale próby badawcze przez długi czas były zdominowane przez białych uczestników z klasy średniej — co oznacza, że dane dotyczące populacji o innym tle kulturowym, historycznym i socjoekonomicznym są wciąż bardzo ograniczone.

Tymczasem depresja, PTSD, uzależnienia — te same schorzenia, które psychodelikoterapia obiecuje leczyć — dotykają nieproporcjonalnie silnie społeczności afroamerykańskie i afrykańskie w diasporze. Trauma historyczna związana z niewolnictwem, rasizmem systemowym i wojną z narkotykami — która ze szczególną brutalnością uderzyła w czarne społeczności w USA — to poziom cierpienia, którego żadne „podejście uniwersalne” nie uwzględni.

Springer mówi o tym wprost: „Nie możemy stosować podejścia 'jeden rozmiar dla wszystkich’ i organizować konferencji czy retreatów, które angażują tylko określone typy ludzi.”

Połączenie zerwane — i wciąż możliwe do odbudowania

Jednym z najgłębszych skutków transatlantyckiego handlu niewolnikami było oderwanie ludzi od roślin, miejsc i tradycji, z którymi ich kultury przez tysiąclecia budowały relacje. Nie ma ibogi w Anglii. Nie ma w Brazylii tych samych świętych drzew, co w Gabonie. Wiedza o rytualnym zastosowaniu konkretnych gatunków — przekazywana ustnie z pokolenia na pokolenie — w wielu przypadkach po prostu nie przetrwała.

Ale — jak podkreśla Springer — zerwanie nie jest całkowite. Istnieje nieprzerwalny łańcuch przekazu. Są starsi, którzy pamiętają. Są tradycje, które przetrwały w zmienionej formie. I jest coś, czego nie da się odebrać: pamięć zawarta w samym DNA kultury, w językach, w muzyce, w ciałach.

„Jesteśmy w fazie, w której dochodzimy do rozumienia naszego odłączenia od pewnych tradycji i chcemy się połączyć” — mówi Springer. To wyzwanie: budować coś, co może nie mieć starożytnej ciągłości, ale wyrastajest z żywego, autentycznego źródła. „To pochodzi od nas. A więc jest ważne.”

Co to oznacza dla globalnej rozmowy o psychodelikach?

Kiedy grzyby psylocybinowe, ayahuaska, pejotl czy iboga wchodzą do głównego nurtu dyskursu medycznego i kulturowego, pojawia się moralne zobowiązanie: aby ta rozmowa była uczciwa co do swoich źródeł.

Psylocybina nie jest wynalazkiem laboratorium w Baltimore. Jej właściwości były znane Mazatekom z Meksyku — a w szczególności Marii Sabinie, szamance, która w latach 50. podzieliła się tą wiedzą z Gordonem Wassonem — na długo przed tym, nim jakikolwiek zachodni naukowiec wziął ją pod lupę. Ayahuaska od tysięcy lat jest używana przez ludy amazońskie. Iboga — przez społeczności Bwiti.

Psychodeliczny renesans będzie autentyczny tylko wtedy, gdy uzna, skąd ta wiedza pochodzi. Gdy rdzenne tradycje będą traktowane nie jako egzotyczna ciekawostka ani romantyczna metafora, lecz jako pierwotne źródło — z pełnym szacunkiem i, gdzie to możliwe, materialną wdzięcznością.

Springer kończy nasze rozważania propozycją, która brzmi prosto, a jest głęboka: „Idź i porozmawiaj ze swoją rodziną. Zapytaj o przodków. Dowiedz się, kim byli.”

Może właśnie od tego zaczyna się każda prawdziwa historia psychodeliczna. Nie od laboratorium. Nie od festiwalu. Od pytania: skąd jestem?

Zastrzeżenie prawne

Niniejszy artykuł ma wyłącznie charakter edukacyjny, historyczny i kulturoznawczy. Opisuje tradycje i praktyki rdzenne kultur afrykańskich oraz ich stosunek do substancji psychoaktywnych w kontekście antropologicznym i historycznym. Informacje dotyczące ibogi, ibogainy, DMT i innych substancji psychoaktywnych służą wyłącznie celom poznawczym i odnoszą się do udokumentowanych tradycji kulturowych oraz badań naukowych. Mykoloszka nie zachęca do stosowania substancji psychoaktywnych ani do podejmowania działań niezgodnych z obowiązującym prawem. Ważna informacja prawna: Ibogaina jest w Polsce substancją kontrolowaną, znajdującą się na wykazie substancji psychotropowych i środków odurzających załączonym do ustawy o przeciwdziałaniu narkomanii. Nielegalne jest również posiadanie żywych roślin, suszu, nasion, wyciągów oraz ekstraktów z Tabernanthe iboga. Zarówno posiadanie, jak i obrót tymi substancjami podlegają karze pozbawienia wolności. Treści zawarte w artykule nie stanowią porady prawnej ani medycznej.

Często zadawane pytania

Jakie psychodelikami tradycyjnie posługiwały się kultury afrykańskie? Najlepiej udokumentowanym przykładem jest iboga (Tabernanthe iboga) stosowana w tradycji Bwiti w Gabonie i Kamerunie. Substancja aktywna — ibogaina — jest dziś intensywnie badana w kontekście leczenia uzależnień. Inne tradycje afrykańskie wykorzystywały różnorodne rośliny o właściwościach psychoaktywnych, choć dokumentacja tych praktyk jest niepełna z powodu kolonialnego wymazywania wiedzy.

Czym jest iboga i ibogaina? Iboga to krzew (Tabernanthe iboga) rosnący w Afryce Środkowej i Zachodniej. Jego kora korzeniowa zawiera ibogainę — alkaloid psychoaktywny o bardzo intensywnym i długotrwałym działaniu. W tradycji Bwiti służy jako sakrament inicjacyjny. Zachodnia medycyna bada ibogainę jako potencjalny lek w terapii uzależnienia od opioidów.

Dlaczego afrykańskie tradycje psychodeliczne są mniej znane? Kolonializm i transatlantycki handel niewolnikami systematycznie niszczyły i delegitymizowały afrykańską wiedzę duchową i medyczną. Tradycje, które przetrwały — jak Voodoo czy Santeria — były przez dekady przedstawiane w zachodniej kulturze popularnej jako mroczne i niebezpieczne, co skutecznie przysłoniło ich rzeczywistą złożoność i wartość.

Czym jest tradycja Bwiti? Bwiti to rdzenna religia praktykowana głównie przez ludy Fang i Mitsogo w Gabonie i Kamerunie. Centralne miejsce zajmuje w niej ceremonia inicjacyjna z użyciem ibogi. Jest to jeden z najlepiej zachowanych przykładów afrykańskiej tradycji enteogenicznej z udokumentowaną ciągłością przekazu.