Pierwsze kobiety, które zrobiły z grzybów trend — w XIX wieku

Mary Elizabeth Banning (1822–1903) odkryła 23 nowe gatunki grzybów, choć nigdy nie miała formalnego wykształcenia. Beatrix Potter (1866–1943) namalowała 350 akwareli grzybów i porostów, ale Linnean Society nie pozwoliło jej wygłosić referatu, bo była kobietą. Anna Maria Hussey (1805–1853) napisała podręcznik mykologii, podczas gdy jej mąż-astronom patrzył w gwiazdy, a ona w las.

Dzisiaj Psilocybe cubensis i Lion’s Mane to masowa kultura — TikTok, suplementy, bio-skóra z grzybni. Ale trend nie zaczął się w 2020. Zaczął się 200 lat temu, gdy kobiety bez dyplomów i dostępu do laboratoriów tworzyły fundamenty współczesnej mykologii. Tylko nikt im nie pozwolił podpisać się pod tym, co odkryły.

Kluczowe fakty

• Mary Elizabeth Banning stworzyła katalog 175 akwareli grzybów z Maryland i zidentyfikowała 23 nowe gatunki — jako trzecia kobieta w historii nauki
• Beatrix Potter namalowała 350 grzybów i porostów, a jej mikroskopijne rysunki zarodników używano jako klucze identyfikacyjne w mykologii XIX wieku
• Anna Maria Hussey opublikowała Illustrations of British Mycology (1847–1855) — jeden z pierwszych ilustrowanych podręczników grzybów w Wielkiej Brytanii
• Potter przesłała referat do Linnean Society w Londynie, ale nie mogła go wygłosić osobiście — regulamin zabraniał kobietom udziału w posiedzeniach
• Rękopis Banning odkryto 100 lat po jej śmierci — przez stulecie leżał zapomniany, choć korespondowała z czołowym mykologiem tamtych czasów, Charlesem H. Peckiem

Dlaczego kobiety odkrywały grzyby — choć nauka była dla nich zamknięta?

W XIX wieku nauka miała jasną strukturę: uniwersytety, towarzystwa naukowe, publikacje. I równie jasny system dostępu: mężczyźni. Kobiety mogły studiować w domu, wymieniać listy z naukowcami, zbierać próbki — ale nie mogły publikować, wygłaszać referatów, dostawać stanowisk.

Mykologia była tu wyjątkiem — nie dlatego, że była bardziej otwarta, ale dlatego, że była niszą. Grzyby traktowano jako botanikę drugiej kategorii, mniej prestiżową niż rośliny kwiatowe czy zoologia. Właśnie dlatego kobiety znalazły tam przestrzeń — nikt nie pilnował drzwi, bo nikt nie uważał grzybów za wystarczająco ważne.

Paradoks: to, co wykluczało grzyby z głównego nurtu nauki, otworzyło drzwi dla kobiet. I to kobiety — nie mężczyźni z dyplomami — zbudowały podwaliny współczesnej mykologii.

Mary Elizabeth Banning — trzecia kobieta w historii, która nazwała nowy gatunek grzyba

Mary Elizabeth Banning (1822–1903) mieszkała w Maryland, opiekowała się chorą siostrą i starą matką, i chodziła do lasu. Przez 30 lat zbierała próbki, robiła akwarele, opisywała cechy morfologiczne. Nie miała laboratorium — miała kuchenny stół i mikroskop.

W 1873 zaczęła korespondować z Charlesem H. Peckiem, głównym mykologiem stanu Nowy Jork i autorem kluczy do oznaczania grzybów Ameryki Północnej. Wysyłała mu próbki, rysunki, opisy. On weryfikował, potwierdzał, czasem nazywał nowe gatunki — i przypisywał odkrycia jej. To była rzadkość.

Banning zidentyfikowała 23 nowe gatunki — w tym Agaricus strobiliformis (dziś Cystolepiota seminuda) o fakturze szyszki sosnowej i Fistulina hepatica, która barwiła jej palce na czerwono podczas pierwszego kontaktu. Stworzyła katalog 175 akwareli z opisami — kompletny, gotowy do publikacji. Powierzyła go Peckowi.

Katalog zaginął. Przez 100 lat.

Odnalazł się w 2002 roku w archiwach New York State Museum w Albany. Dziś jest tam przechowywany jako dokument historyczny i artystyczny — jedno z najważniejszych świadectw wczesnej amerykańskiej mykologii.

Dlaczego jej praca zniknęła?

Nie wiemy na pewno. Peck zmarł w 1917, Banning w 1903. Nie opublikował jej katalogu — możliwe, że nie zdążył, możliwe że nie uznał za priorytet. Mykologia XIX wieku była zdominowana przez mężczyzn, którzy publikowali pod swoim nazwiskiem, czasem wspominając współpracownice w przypisach — czasem nie.

Banning była wyjątkiem, bo Peck ją cytował. Ale cytowanie to nie to samo co autorstwo. I nie gwarantuje, że rękopis przetrwa.

Beatrix Potter — autorka Króla Królików i mykolog bez tytułu

Helen Beatrix Potter (1866–1943) jest znana globalnie jako autorka The Tale of Peter Rabbit i ilustratorka angielskiej wsi. Mniej ludzi wie, że przez 15 lat była mykologiem — samoukiem, ale poważnym.

Od młodości jeździła z rodziną na wieś — Szkocja, Lake District, Północna Anglia. Zbierała próbki, robiła akwarele. Przez lata namalowała 350 grzybów i porostów — nie jako ozdoby, ale jako precyzyjne dokumenty naukowe. Niektóre z nich były używane przez innych mykologów jako klucze identyfikacyjne, bo zawierały mikroskopijne rysunki zarodników, strzępek, struktur reprodukcyjnych.

W 1895 roku Potter sformułowała teorię symbiozy między grzybami i glonami w porostach — hipotezę, którą uznawano za radykalną, bo sugerowała, że dwa organizmy mogą żyć razem dla obopólnej korzyści, nie jako pasożyt i żywiciel. Dziś wiemy, że miała rację — porosty to związek symbiotyczny Ascomycota (workowców) i alg lub sinic.

Referat, którego nie mogła wygłosić

Potter napisała referat On the Germination of the Spores of Agaricineae i przesłała go do Linnean Society of London — najważniejszego towarzystwa naukowego zajmującego się historią naturalną. Referat został przyjęty do rozpatrzenia.

Ale Potter nie mogła go wygłosić osobiście. Regulamin Society zabraniał kobietom udziału w posiedzeniach. Referat przeczytał za nią mężczyzna — prawdopodobnie dyrektor Royal Botanic Gardens w Kew, gdzie Potter miała dostęp do zbiorów.

Społeczność mykologiczna przyjęła ją… z dystansem. Nie była absolwentką uniwersytetu. Nie miała mentora z tytułem. Była kobietą, córką zamożnych rodziców, amatorem. Nawet jeśli rysunki były precyzyjne, hipotezy poprawne — to nie wystarczało.

W 1901 Potter przestała publikować prace mykologiczne. Wróciła do ilustracji i pisania książek dla dzieci. W 1997 roku Linnean Society oficjalnie przeprosiło ją pośmiertnie za wykluczenie. Jej akwarele grzybów są dziś przechowywane w zbiorach Armitt Museum w Ambleside, Lake District.

Anna Maria Hussey — matka, żona rektora i autorka pierwszego ilustrowanego podręcznika grzybów

Anna Maria Hussey (1805–1853) była żoną rektora i astronoma — co w XIX-wiecznej Anglii oznaczało dom pełen gości, obowiązków towarzyskich i dzieci (troje). Mimo to Hussey znalazła czas, by wyjść do lasu i zostać mykologiem.

W latach 1847–1855 opublikowała Illustrations of British Mycology — wielotomowe dzieło z 90 kolorowymi litografiami grzybów brytyjskich i opisami ich morfologii, siedlisk, sezonów owocowania. To był jeden z pierwszych ilustrowanych podręczników mykologii w Wielkiej Brytanii — poprzednik późniejszych atlasów, które do dziś są standardem w terenie.

Hussey pisała językiem przystępnym, nie hermetycznym — chciała, żeby ludzie bez wykształcenia naukowego mogli rozpoznawać grzyby. W przedmowie napisała, że jej celem jest ’uczynienie grzybów dostępnymi dla zwykłych obserwatorów przyrody’ — co było radykalne, bo mykologia XIX wieku była elitarna, zarezerwowana dla botaników z uniwersytetów.

Zmarła w 1853 roku, nie dokończywszy dzieła — ostatni tom wydali jej współpracownicy. Ale Illustrations przetrwało i jest dziś uznawane za klasykę wczesnej mykologii brytyjskiej.

Jak XX wiek wymazał kobiety z historii mykologii?

Kiedy mykologia stała się profesjonalną dyscypliną naukową w XX wieku — z katedrami uniwersyteckimi, grantami, czasopismami — kobiety zniknęły z narracji. Nie dlatego, że przestały pracować nad grzybami, ale dlatego, że historia pisana była przez mężczyzn z tytułami, którzy nie wspominali amatorów.

Prace Banning odkryto po 100 latach przypadkiem. Potter jest pamiętana jako autorka Królika, nie mykolog. Hussey figuruje w bibliografiach, ale rzadko w podręcznikach historii nauki.

Ten mechanizm działa do dziś. W 2020 roku analiza publikacji mykologicznych wykazała, że kobiety są autorkami zaledwie 28% prac w czołowych czasopismach — mimo że stanowią 40% doktorantów w naukach biologicznych.

Współczesne mushroom ladies — kontynuacja tradycji

Dzisiaj Gabrielle Cerberville (Mushroom Auntie, 1M+ na TikToku) i Alexis Nikole (Black Forager, 4,5M na TikToku, 1,8M na Instagramie) robią dokładnie to, co Banning i Potter — zbierają grzyby, dokumentują je, dzielą się wiedzą. Tylko że w 2025 narzędziem jest kamera telefonu, nie pędzel.

Giuliana Furci — pierwsza mykolog w Chile specjalizująca się w non-lichenized fungi, założycielka Fungi Foundation, National Geographic Explorer (125K na Instagramie) — to współczesna odpowiedź na Hussey: buduje infrastrukturę naukową, która umożliwia innym — zwłaszcza kobietom z Ameryki Łacińskiej — robienie kariery w mykologii.

Różnica: dzisiejsze mushroom ladies nie muszą prosić o zgodę Linnean Society. Publikują samodzielnie, budują społeczności, otrzymują granty. Ale nadal mierzą się z tym samym wzorcem: mykologia pozostaje zdominowana przez białych mężczyzn z Europy i Ameryki Północnej, a kobiety — zwłaszcza kolorowe — wciąż walczą o widoczność.

Dlaczego grzyby przyciągają kobiety? Teoria poza biologią

Nie ma jednej odpowiedzi, ale jest wzorzec. Grzyby — zwłaszcza te poza akademią, w amatorskiej mykologii, citizen science, etnomykologii — przyciągają ludzi, którzy czują się wykluczeni z głównego nurtu nauki. Kobiety, osoby LGBTQ+, ludzie bez dyplomów.

Grzyby są peryferyjne — nie rośliny, nie zwierzęta, trudne do klasyfikacji. Długo traktowano je jako botanikę drugiej kategorii. I właśnie dlatego stały się przestrzenią, w której można zbudować karierę bez przepustki instytucjonalnej.

To paradoks, który powtarza się w historii nauki: marginesy przyciągają zmarginalizowanych. A zmarginalizowani często robią najbardziej przełomową robotę.

Grzyby na TikToku — czy to nadal nauka?

Krótka odpowiedź: tak.

Citizen science — nauka obywatelska, w której nieprofesjonaliści zbierają dane i dokumentują obserwacje — to fundamentalny element współczesnej mykologii. Platformy jak iNaturalist czy Mushroom Observer agregują miliony zdjęć grzybów zrobionych przez amatorów, które są weryfikowane przez ekspertów i trafiają do baz danych używanych w badaniach naukowych.

TikTok to tylko kolejne narzędzie. Gabrielle Cerberville czy Alexis Nikole robią dokładnie to, co robili mykologowie amatorzy przez 200 lat — tylko że zamiast akwareli publikują wideo. I zamiast wysyłać próbki listownie, publikują na żywo.

Historia mykologii to historia amatorów. Banning nie miała tytułu. Potter nie mogła wygłosić referatu. Hussey była żoną rektora, nie naukowcem. A jednak ich prace przetrwały i są dziś cytowane.

Dlaczego ta historia ma znaczenie dla współczesnej mykologii?

Bo mykologia jest wciąż niepełna. Szacuje się, że opisano zaledwie 5-10% wszystkich gatunków grzybów na Ziemi — reszta czeka na odkrycie. I większość tych odkryć nie wydarzy się w laboratoriach, ale w terenie — przez ludzi, którzy wychodzą do lasu i patrzą na ziemię.

XIX-wieczne kobiety pokazały, że można zbudować naukę bez instytucji. XXI-wieczne mushroom ladies pokazują, że można zbudować społeczność bez uniwersytetu. A społeczność to infrastruktura — wiedza, którą można transmitować, narzędzia, którymi można się dzielić, przestrzeń, w której nowi ludzie mogą zacząć.

Mary Banning odkryła 23 nowe gatunki na kuchennym stole. Co odkryjesz ty?

Gdzie zobaczyć prace XIX-wiecznych mykologicznych pionierek?

Akwarele Mary Elizabeth Banning są przechowywane w New York State Museum w Albany. Część jest zdigitalizowana i dostępna online w archiwach muzeum.

Rysunki grzybów Beatrix Potter znajdują się w zbiorach Armitt Museum w Ambleside, Lake District, oraz w Victoria and Albert Museum w Londynie. Część została opublikowana w książce Beatrix Potter’s Art (1987).

Illustrations of British Mycology autorstwa Anny Marii Hussey jest dostępne w reprintach i w zbiorach British Library. Fragmenty są zdigitalizowane i dostępne w Biodiversity Heritage Library.

FAQ

Najczęściej zadawane pytania

Kto był pierwszą kobietą-mykologiem w historii?

Anna Maria Hussey (1805–1853) jest uważana za jedną z pierwszych kobiet, które opublikowały pełnoprawne dzieło mykologiczne — Illustrations of British Mycology (1847–1855). Wcześniej kobiety publikowały rysunki lub opisy jako współautorki, ale Hussey była samodzielną autorką. Mary Elizabeth Banning odkryła nowe gatunki, ale jej prace pozostały niepublikowane przez 100 lat.

Dlaczego Beatrix Potter nie mogła wygłosić swojego referatu w Linnean Society?

Linnean Society of London zabraniało kobietom udziału w posiedzeniach naukowych do 1904 roku. Potter przesłała referat o kiełkowaniu zarodników grzybów w 1897, ale odczytał go za nią mężczyzna. Społeczność przyjęła jej pracę z dystansem, bo nie miała formalnego wykształcenia i była kobietą. W 1997 roku Linnean Society oficjalnie ją przeprosiło.

Ile gatunków grzybów odkryła Mary Elizabeth Banning?

Mary Elizabeth Banning zidentyfikowała 23 nowe gatunki grzybów w Maryland między 1860 a 1900 rokiem. Stworzyła katalog 175 akwareli z opisami morfologicznymi, który przekazała mykologowi Charlesowi H. Peckowi. Katalog zaginął i odnalazł się dopiero w 2002 roku w New York State Museum.

Czym są współczesne mushroom ladies i jak kontynuują tradycję XIX-wiecznych mykologów?

Współczesne mushroom ladies jak Gabrielle Cerberville (Mushroom Auntie) czy Alexis Nikole (Black Forager) dokumentują grzyby w mediach społecznościowych i budują społeczności wokół mykologii. Robią dokładnie to, co Banning i Potter — zbierają próbki, dzielą się wiedzą, demokratyzują dostęp do nauki. Tylko zamiast akwareli używają TikToka i Instagrama, a ich zasięg to miliony ludzi.

Źródła

• National Geographic (2024) — These women first made mushrooms a trend—back in the 1800s
• New York State Museum — Mary Elizabeth Banning Collection
• Armitt Museum — Beatrix Potter Fungi Drawings Collection
• Biodiversity Heritage Library — Illustrations of British Mycology by Anna Maria Hussey
• Linnean Society of London — Archives and Historical Records

Źródło: https://www.nationalgeographic.com/history/article/women-mushroom-mania